1

Առյուծ Մըհերը, զարմով դյուցազուն,
Քառասուն տարի իշխում էր Սասուն.
Իշխում էր ահեղ, ու նըրա օրով
Հավքն էլ չէր անցնում Սասմա սարերով։
Սասմա սարերից շա՜տ ու շատ հեռու
Թնդում էր նրա հռչակն ահարկու,
Խոսվում էր իր փառքն, արարքն անվեհեր.
Հազար բերան էր — մի Առյուծ-Մհեր։

2

Էսպես, ահավոր առյուծի նըման,
Սասմա սարերում նստած էր իշխան
Քառասուն տարի։ Քառասուն տարում
«Ա՜խ» չէր քաշել նա դեռ իրեն օրում.
Բայց հիմի, երբ որ եկավ ծերացավ,
Էն անահ սիրտը ներս սողաց մի ցավ։
Սկըսավ մըտածել դյուցազուն ծերը.
— Հասել էն կյանքիս աշնան օրերը,
Շուտով սև հողին կերթամ ես գերի,
Կանցնի ծըխի պես փառքը Մըհերի,
Կանցնեն և՛ անուն, և՛ սարսափ, և՛ ահ,
Իմ անտեր ու որբ աշխարքի վըրա
Ոտի կըկանգնեն հազար քաջ ու դև…
Մի ժառանգ չունեմ՝ իմ անցման ետև
Իմ թուրը կապի, Սասուն պահպանի…
Ու միտք էր անում հըսկան ծերունի։

3

Մի օր էլ՝ էն գորշ հոնքերը կիտած
Երբ միտք էր անում, երկընքից հանկարծ
Մի հուր-հըրեղեն հայտնվեց քաջին,
Ոտները ամպոտ կանգնեց առաջին։
— Ողջո՜ւյն մեծազոր Սասմա հըսկային.
Քու ձենը հասավ աստծու գահին,
Ու շուտով նա քեզ մի զավակ կըտա։
Բայց լավ իմանաս, լեռների արքա,
Որ օրը որ քեզ ժառանգ է տըվել,
Էն օր կըմեռնեք քու կինն էլ, դու էլ։
— Իր կամքը լինի, ասավ Մհերը.
Մենք մահինն ենք միշտ ու մահը մերը,
Բայց որ աշխարքում ժառանգ ունենանք,
Մենք էլ նըրանով անմեռ կըմընանք։
Հըրեշտակն էստեղ ցոլացավ նորից,
Ու էս երջանիկ ավետման օրից
Երբ ինը ամիս, ինը ժամն անցավ,
Առյուծ-Մըհերը զավակ ունեցավ։
Դավիթ անվանեց իրեն կորյունին,
Կանչեց իր ախպեր Ձենով Օհանին,
Երկիրն ու որդին ավանդեց նըրան,
Ու կինն էլ, ինքն էլ էն օրը մեռան։

4

Էս դարում Մըսըր անհաղթ ու հզոր
Մըսրա-Մելիքն էր նըստած թագավոր։
Հենց որ իմացավ՝ էլ Մըհեր չըկա,
Վեր կացավ կըռվով Սասունի վըրա։
Ձենով Օհանը ահից սարսափած՝
Թըշնամու առաջն ելավ գըլխաբաց,
Աղաչանք արավ, ընկավ ոտները.
— Դու եղիր, ասավ, մեր գլխի տերը,
Ու քու շըվաքում քանի որ մենք կանք,
Քու ծառան լինենք, քու խարջը միշտ տանք,
Միայն մեր երկիր քարուքանդ չանես
Ու քաղցըր աչքով մեզ մըտիկ անես։
— Չէ՛, ասավ Մելիք, քու ամբողջ ազգով
Անց պիտի կենաս իմ թըրի տակով,
Որ էգուց-էլօր, ինչ էլ որ անեմ,
Ոչ մի սասունցի թուր չառնի իմ դեմ։
Ու գընաց Օհան՝ բոլոր-բովանդակ
Սասունը բերավ, քաշեց թըրի տակ
Մենակ Դավիթը, ինչ արին-չարին,
Մոտ չեկավ դուշման Մելիքի թըրին։
Եկան քաշեցին՝ թե զոռով տանեն,
Թափ տըվավ, մարդկանց գըցեց դես ու դեն,
Փոքրիկ ճըկույթը մի քարի առավ,
Ապառաժ քարից կըրակ դուրս թըռավ։
— Պետք է սպանեմ էս փոքրիկ ծուռին,
Ասավ թագավորն իրեն մեծերին։
— Թագավո՛ր, ասին, դու էսքան հըզոր,
Թըրիդ տակին է ողջ Սասունն էսօր.
Ի՞նչ պետք է անի քեզ մի երեխա,
Թեկուզ իր տեղով հենց կըրակ դառնա։
— Դո՛ւք գիտեք, ասավ Մըսրա թագավոր,
Բայց թե իմ գըլխին փորձանք գա մի օր,
Էս օրը վըկա,
Սըրանից կըգա։

Դուրս գրել Էպոսից 15 բառակապակցություն, դրանցով կազմել նախադասություններ։
Անահ սիրտ – Դավիթը ուներ անահ սիրտ:
դյուցազուն ծեր – Միտք էր անում դյուցազուն ծերը:
ահարկու հռչակն – Մեծ Մըհերը ուներ ահարկու հռչակն։
հըսկան ծերունի – Թեկուզ տարիքն առած, բայց հզոր էր հըսկան ծերունի:
գորշ հոնքերը – Մհերը նստել էր գորշ հոնգերը կիտած:
ապառաժ քար – Ապառաժ քարից ջուր էր ժայթքում:
փոքրիկ ծուռ – Փոքրիկ ծուռը մոտ չեկավ Մելիքի թըրին:
հզոր թագավոր – Մեծ Մհերը հզոր թագավոր էր:
ոտները ամպոտ – Հրեշտակն իջավ, ոտները ամպոտ:
մեծազոր հսկա – Բոլորը ողջունում էին մեծազոր հսկային։
հազար բերան – Հազար բերան փառք էին տալիս նրան։
անհհաղթ Մըսըր – Առյուծ Մհերը իշխում էր անհաղթ Մըսրում։
սև հող – Սև հողը համարվում է շատ բերրի։
անտեր աշխարհք – Առյուծ Մհեր մտածում էր, որ երբ նա մահանա նրա աշխարհքը անտեր կմնա։
որբ աշխարհք – Երբ մարդ միայնակ է լինում, իրեն զգում է ինչպես որբ աշխարհքում։

Արևելյան կողմն աշխարհի
Խաղաղությո՜ւն թող ըլլա…
Ո՛չ արյուններ, քրտինք հոսին
Լայն երակին մեջ ակոսին.
Ու երբ հնչե կոչնակն ամեն գյուղակի՝
Օրհներգությո՜ւն թող ըլլա:

Արևմտյան կողմն աշխարհի
Բերրիությո՜ւն թող ըլլա…
Ամեն աստղե ցող կայլակի,
Ու ամեն հասկ ձուլե ոսկի.
Եվ ոչխարներն երբ սարին վրա արածանին՝
Ծիլ ու ծաղի՜կ թող ըլլա:

Հյուսիսային կողմն աշխարհի
Առատություն թող ըլլա…
Ոսկի ծովուն մեջ ցորյանին
Հավետ լողա թող գերանդին.
Ու լայն ամբարն աղուններուն երբ բացվի՝
Բերկրությո՜ւն թող ըլլա:

Հարավային կողմն աշխարհի
Պտղաբերում թող ըլլա…
Ծաղկի՜ մեղրը փեթակներուն,
Հորդի գինին բաժակներուն.
Ու երբ թխեն հարսերը հացը բարի՝
Սիրերգությո՜ւն թող ըլլա։

1․Հաշվեք ուղղանկյունանիստի մակերևույթի մակերեսը,  եթե նրա չափումներն են՝ 
2 սմ, 9 սմ,  11 սմ։
9 x 11 = 99
2 x 11 = 22
2 x 9 = 18
(99 + 22 + 18) x 2 = 278 սմ քառ.
2․Հաշվեք ուղղանկյունանիստի մակերևույթի մակերեսը,  եթե նրա չափումներն են՝ 
5 դմ, 7 դմ,  8 դմ։
7 x 8 = 56
5 x 8 = 40
5 x 7 = 35
(56 + 40 + 35) x 2 = 262 դմ քառ.
3․Հաշվեք ուղղանկյունանիստի մակերևույթի մակերեսը, եթե նրա չափումներն են՝ 
6 սմ,  12 սմ, 10 սմ։
12 x 10 = 120
6 x 12 = 72
6 x 10 = 60
(120 + 72 + 60) x 2 = 504 սմ քառ.
4․Հաշվեք ուղղանկյունանիստի մակերևույթի մակերեսը, եթե նրա չափումներն են՝
13 սմ, 15 սմ,  10 սմ։
13 x 15 = 195
10 x 15 = 150
10 x 13 = 130
(195 + 150 + 130) x 2 = 950 սմ քառ.
5․Հաշվեք ուղղանկյունանիստի մակերևույթի մակերեսը,  եթե նրա չափումներն են՝
11 սմ,  12 սմ, 10 սմ։
11 x 12 = 132
10 x 12 = 120
11 x 10 = 110
(132 + 120 + 110) x 2 = 724 սմ քառ.
6․ Հաշվեք ուղղանկյունանիստի մակերևույթի մակերեսը, եթե նրա չափումներն են՝ 
30դմ, 20 սմ, 10 սմ:
30 x 20 = 600
30 x 10 = 30010 x 20 = 200
(200 + 600 + 300) x 2 = 2200 սմ քառ.
7․ Հաշվեք ուղղանկյունանիստի մակերևույթի մակերեսը, եթե նրա չափումներն են՝
11 սմ, 12 սմ, 14 սմ։
12 x 14 = 168
11 x 14 = 154
11 x 12 = 132
(168 + 154 + 132) x 2 = 908 սմ քառ.
8․ Հաշվեք ուղղանկյունանիստի մակերևույթի մակերեսն ու ծավալը, եթե նրա չափումներն են՝ 15 սմ, 16 սմ, 17սմ։
15 x 16 = 240
16 x 17 = 272
17 x 15 = 255
(240 + 272 + 255) x 2 = 1534 սմ քառ.
9․ Հաշվեք ուղղանկյունանիստի մակերևույթի մակերեսն ու ծավալը, եթե նրա չափումներն են՝ 10 սմ, 12 սմ, 14 սմ։
10 x 12 = 120
12 x 14 = 168
14 x 10 = 140
(120 + 168 + 140) x 2 = 636 սմ քառ.
10․ Սիրելի սովորողներ, այժմ ինքներդ կազմեք նմանատիպ խնդիրներ։
1․ Հաշվեք ուղղանկյունանիստի մակերևույթի մակերեսն ու ծավալը, եթե նրա չափումներն են՝ 18 սմ, 15 սմ, 14 սմ։
18 x 15 = 270
18 x 14 = 252
15 x 14 = 210
(270 + 252 + 210) x 2 = 1464 սմ քառ.
2․ Հաշվեք ուղղանկյունանիստի մակերևույթի մակերեսն ու ծավալը, եթե նրա չափումներն են՝ 5 դմ, 16 սմ, 8 սմ։
50 x 16 = 800
16 x 8 = 128
50 x 8 = 400
(800 + 128 + 400) x 2 = 1328 սմ քառ.
3․ Հաշվեք ուղղանկյունանիստի մակերևույթի մակերեսն ու ծավալը, եթե նրա չափումներն են՝ 12 սմ, 10 սմ, 21 սմ։
12 x 21 = 252
12 x 10 = 120
10 x 21 = 210
(252 + 120 + 210) x 2 = 582 սմ քառ.

Кто собирает яблоки спиной?
ёж
Сколько ног у осьминога?
Восемь
Каким насекомым хлопают в ладоши?
Моль
Что рисует мороз на стёклах?
Узоры
Где проводит медведь зиму?
В берлоге
Задание 2. Задайте вопрос к каждому предложению и запишите ответ.
Это было зимой-Когда это было?
Мальчики пошли на озеро-Куда пошли мальчики?
Ваня надел коньки и побежал на лёд-Что одел Ваня и куда побежал?
На помощь пришли товарищи-Кто пришёл на помощь?
Они вытащили Ваню из воды и отвели домой-Что они сделали и куда потащили Ваню?
Задание 3. Допишите пропущенную часть рассказа. Озаглавь рассказ.
Однажды я шёл из школы домой и вдруг увидел у забора щенка. Он был очень маленьким. Я взял его к себе домой. Он стал жить у меня дома. Я назвал его Стич. Он стал большим и послушным.

Каким был щенок?
маленьким
Что сделал мальчик?
Он взял щенка домой.
Где стал жить щенок? 
У мальчика дома
Как его назвали?
Стич
Каким он стал?
большим и послушным.
Вот какой теперь у меня друг!
Задание 4. Спишите, вставляя пропущенные буквы и знаки препинания.
После уроков мы пошли в лес на прогулку как красиво зимой в лесу Мы катались на санках лыжах коньках Играли в снежки. Вы любите зиму?
Задание 5. Напиши 3 вопросительных, 3 восклицательных и 3 повествовательных предложения.
Как тебя зовут?
Ты хочешь шоколадку?
У вас новый шкаф?

Ты очень красивая!
Отдай игрушку!
Я хочу самокат!

Я пошла в школу.
Наступила осень.
Я нарисовала картину.

📚Առաջադրանքներ📚
1․Հաշվեք ուղղանկյունանիստ մակերևույթի մակերեսը, եթե նրա չափումներն են՝ 5 դմ, 7 դմ,  8 դմ։
V=2×35+2×40+2×56=70+80+112=262
2․Հաշվեք ուղղանկյունանիստ մակերևույթի մակերեսը, եթե նրա չափումներն են՝ 6 սմ,  12 սմ, 10 սմ։
V=2×60+2×72+2×120=120+144+240=504
3․Հաշվեք ուղղանկյունանիստ մակերևույթի մակերեսը, եթե նրա չափումներն են՝ 3 սմ, 5 սմ,  10 սմ։
V=5x10x2+3x10x2+3x5x2=190սմ
4․Հաշվեք ուղղանկյունանիստ մակերևույթի մակերեսը, եթե նրա չափումներն են՝ 11 սմ,  12 սմ, 10 սմ։
V= 11x12x2+12x10x2+11x10x2=724սմ
5․ Հաշվեք ուղղանկյունանիստի մակերևույթի մակերեսը, եթե նրա չափումներն են՝ 3 դմ,  20 սմ, 10 սմ։
V=10x20x2+3x20x2+3x10x2=580սմ
6․ Հաշվեք ուղղանկյունանիստ մակերևույթի մակերեսը, եթե նրա չափումներն են՝11 սմ, 12 սմ, 14 սմ։
V=12x14x2+11x14x2+11x12x2=908սմ

159. Ա և Բ խմբի բառերի իմաստների տարբերությունը բացատրի՛ր, ինքդ շարքերին 10-ական բառ ավելացրու:
Ա                                   Բ
Դեղին            —           դեղնել
փոքր               —           փոքրանալ
բարի              —           բարիանալ
սիրուն           —           սիրունանալ         
չար                —          չարանալ
մեծ                 —          մեծանալ
թաց                —          թացանալ
բարձր            —          բարձրանալ
կարմիր         —          կարմրել
չոր                  —           չորանալ
թեթև               —           թեթևանալ
ծանր              —           ծանրանալ
ցածր              —           ցածրանալ
ուրախ           —           ուրախանալ
Ա խմբում պարզ բառեր են, իսկ Բ խմբում գործողություն ցույց տվող բառեր։
161. Հարցում արտահայտող բառը փոխարինի´ր համապատասխան բառով:
Ինչպիսի՞ արև-ջերմացնող
Ինչպիսի՞ օր-լավ
Ինչպիսի՞ առվակ-հորդառատ
Ինչպիսի՞ հեռուստացույց-նոր
Ինչպիսի՞գիրք-հաստ
Ինչպիսի՞ մարդ-բարձրահասակ
162. Պարզի´ր, թե տրված բառակապակցությունների մեջ ո՞ր բառն է գոյական, ո՞րը` ածական։
Բարակ բարդի-բարակ-ածական, բարդի-գոյական
գանգուր մազեր-գանգուր-ածծական, մազեր-գոյական
առասպելական քաղաք-առասպելական-ածական, քաղաք-գոյական
քառաձի կառք-քառաձի-ածական, կառձ-գոյական
ստորին շերտ-ստորին-ածական, շերտ-գոյական
վերին հարթակ-վերին-ածական, հարթակ-գոյական
հեռատես գիտնական-հեռատես-ածական, գիտնական-գոյական
163. Բառերը բաժանի՛ր երկու խմբի՝ գոյականների և ածականների:
Գոյականներ Ածականներ
Կաղնի Հայտնի
աղջիկ մեծ
գետ կանաչ
բուք բարի,
ճշմարտություն տգեղ
Գայանե անտուն
տուն բարկացկոտ
կատու գունավոր
կաղամբ խակ
հեռուստացույց հետաքրքիր
Հայաստան փշոտ
վարդ հզոր
Վարդուհի բարձր
ալիք հմուտ
մարտ մարտական
մարտակառք եռանիվ
կառապան ալ
մարտական պատմական
հեծանիվ խիզախ
պատմություն բարի
թռչուն շքեղ
թռիչք գարնանային
բարեկամական արևոտ
գարուն երկար
արև
164. Ա և Բ խմբի բառերի իմաստների տարբերությունը բացատրի´ր: Ինչպե՞ս կկոչես Ա խմբի բառերը, ինչպե՞ս Բ խմբի բառերը։
Ա                                       Բ
Մեծ                —             մեծանալ
բարձր            —             բարձրանալ
չոր                  —            չորանալ
չար                 —             չարանալ
Ա խմբի բառերը ես կանվանեմ ածականներ բառեր, իսկ Բ խմբի բառերը կանվանեմ բայեր։

Митя накатался на саночках с ледяной горы и на коньках по замёрзшей реке; прибежал домой румяный, весёлый и говорит отцу: „Ух как весело зимою! Я бы хотел, чтобы всегда зима была” „Запиши твоё желание в мою записную книжку”, – сказал отец. Митя
записал. Пришла весна. Митя набегался за пёстрыми бабочками по зелёному лугу, нарвал цветов, прибежал к отцу и говорит: „Что за прелесть эта весна! Я бы желал, чтобы всегда весна была”. Отец опять вынул книжку и предложил Мите записать своё желание. Настало лето. Митя с отцом отправились на сенокос. Весь длинный день веселился мальчик: ловил рыбу, собирал ягоды, кувыркался в душистом сене, а вечером сказал отцу: „Вот уж сегодня я повеселился вволю! Я бы желал, чтобы лету конца не было”. И это желание Мити было записано в ту же книжку.
Наступила осень. В саду собирали плоды – румяные яблоки и жёлтые груши. Митя был в восторге и говорит отцу: „Осень лучше всех времён!” Тогда отец вынул свою записную книжку и показал мальчику, что он то же самое говорил и о весне, и о зиме, и о лете.

Найдите лишнее слово.
а) шуба                                                        а) носки
б) сарафан                                                 б) чулки
в) пальто                                                     в) рубашка
г) куртка                                                      г) колготки

Задания из рабочей тетради.
Задание 1. Разделите текст на предложения. В конце каждого предложения поставьте точку.
Охотник нашёл в лесу лисёнка. Он принёс его домой. Это был шустрый зверёк. Скоро лисёнок стал большим. Осенью охотник отпустил его в лес.
Задание 2. Составьте из данных слов предложения и запишите их.
Скоро, наступать, зима. Дрожать, от, деревья, холод. Стать, короче, дни. Ходить, по, тучи, небо. Идти, дожди, часто. Ветер, дуть, холодный.

Скоро наступит зима.
Деревья дрожат от холода.
Дни стали короче.
Тучи ходят по небу.
Часто идут дожди.
Ветер дует холодный.
Задание 3. Спишите предложения в таком порядке, чтобы получился связный текст. Озаглавьте его.
Славная птичка!
Она очень внимательно посмотрела на меня.
Глаза у неё карие, грудка серая.
Лапки чёрные.
Однажды у меня на окне появилась птица.

Однажды у меня на окне появилась птица.
Глаза у неё карие, грудка серая.
Лапки чёрные.
Она очень внимательно посмотрела на меня.
Славная птичка!
Задание 4. Озаглавьте текст и спишите его, вставляя пропущенные буквы.
Осень. Выоко в небе летят журавли. Печально кричат птицы. Они прощаются с родиной. Журавли будут зимовать в тёплой Африке. Весной они вернутся на родину.

Была у моей бабушки канарейка. Бабушка её очень берегла, потому что канарейка была тоненькая, нежная – вся жёлтенькая и пела чудесно. Эта канарейка очень любила музыку, только самую хорошую. Бабушка ей всегда самые лучшие свои пластинки давала слушать. Вот как-то бабушка ушла из дому, а я позвал к себе ребят. На улице шёл дождь, нам было скучно, и мы решили устроить свой оркестр. Я взял расчёску и тонкую бумажку, сделал себе губную гармошку. А ребята – один себе стакан поставил, – ложечкой стучать, другой пустое ведро взял вместо барабана. И начали мы играть известную песенку: „Мы едем, едем, едем в далёкие края!” И совсем уже начала музыка у нас получаться, – вдруг вошла бабушка. Она улыбнулась нам, потом посмотрела на клетку и вдруг закричала:
– Ах, что вы наделали! Вы мою канарейку убили!
А мы к её клетке даже близко не подходили. Смотрим – правда, канарейка лежит на песке, глаза закрыты и ножки кверху. Бабушка сразу всех ребят выгнала и давай свою канарейку сердечными каплями поить. Канарейка ожила. Бабушка немножко успокоилась и говорит:
– Глупые какие! Разве можно при ней такой шум устраивать! Ведь у неё очень нежный слух. Это очень музыкальная птица, и она потеряла сознание от вашей ужасной музыки.
канарейка – դեղձանիկ     сердечные капли – սրտի կաթիլներ
потерять сознание – գիտակցությունը կորցնել губная гармошка – շրթհարմոն                    
Составьте предложения с данными словами и словосочетаниями.
Канарейка была жёлтого цвета.
Мой друг потерял сознание.
Я играю на губной гармошке.
Маленькая расчёска на длинные волосы не подходит.
Я люблю музыку.
В оркестре только мужчины.
У моей бабушки есть сердечные капли.
Найдите в тексте ответы на вопросы и прочитайте их.
1. Кто жил у бабушки? Птичка
2. Какая это была птичка? Канарейка
3. Кто пришёл к мальчику в гости? Ребята
4. Что решили сделать ребята? Ребята решили устроить свой оркестр
5. На чём они играли? Ребята играли на губной гармошке, на стакане, на ведре-барабане
6. Что закричала бабушка, когда вернулась домой? Бабушка закричала “Ах, что вы наделали! Вы мою канарейку убили!”
Прочитайте текст вслух. Восстановите правильную последовательность пунктов плана. Перескажите текст по плану.
1. Канарейка спасена.
2. Бабушкина канарейка.
3. Канарейка потеряла сознание.
4. Ребята устроили свой оркестр.

1. Бабушкина канарейка
2.Ребята устроили свой оркестр.
3. Канарейка потеряла сознание.
4. Канарейка спасена.
Согласны ли вы с тем, что…
1. Бабушка очень любила канарейку и давала ей слушать свои лучшие пластинки. Да
2. Дети убили бабушкину канарейку. Нет
3. Канарейка потеряла сознание, потому что мальчики устроили сильный шум. Да
Продолжите предложения по заданному началу.
1. Бабушка очень берегла канарейку, потому что она была тоненькая, нежная.
2. Канарейка очень любила музыку, только самую хорошую
3. Как-то бабушка ушла из дому, а я позвал к себе ребят. 
4. Нам было скучно, и мы решили устроить свой оркестр. 
5. И совсем уже начала музыка у нас получаться, когда вошла бабушка. 
6. Бабушка сразу всех ребят выгнала и давай свою канарейку сердечными каплями поить. 
7. Канарейка потеряла сознание, потому что ребята устроили шум.