Դասարանում քննարկվող հարցեր․
Մի քանի փորձերով ներմուծել <<Նյութի խտություն>> մեծությունը
1.Ո՞ր մեծությունն է կոչվում նյութի խտություն
Նյութի խտություն կոչվում է այն ֆիզիկական մեծություը, որը հավասար է մարմնի զանգվածի և ծավալի հարաբերությանը։
2.Ինչպե՞ս է որոշվում նյութի խտությունը
Խտությունը որոշելու համար հարկավոր է զանգվածը բաժանել ծավալին։
3. Ի՞նչ միավորներով է արտահայտվում նյութի խտությունը:
ՄՀ-ում խտությունը հավասար է 1կգ/մ3
4. Ինչպե՞ս կարելի է հաշվել մարմնի ծավալը,եթե հայտնի են նրա զանգվածը և նրա խտությունը:
Մարմնի ծավալը հավասար է մարմնի զանգվածի և խտության հարաբերությանը։
5. Ինչպե՞ս կարելի է հաշվել մարմնի զանգվածը,եթե հայտնի են նրա ծավալը և նյութի խտությունը:
Մարմնի զանգվածը հավասար է մարմնի խտության և ծավալի հարաբերությանը։
Քիմիական տարրի հարաբերական ատոմային զանգված
1. Որքա՞ն է երկաթ տարրի ատոմի զանգվածը (գ)։
56 x 1,66 x 10-24=9,296 x 10-23
2. Որքա՞ն է մագնեզիում տարրի ատոմի զանգվածը (գ)։
24 x 1,66 x 10-24=3,984 x 10-23
3. Որքա՞ն է ծծումբ տարրի ատոմի զանգվածը (գ)։
32 x 1,66 x 10-24=5,312 x 10-23
4. Որքա՞ն է ալյումին տարրի ատոմի զանգվածը (գ)։
27 x 1,66 x 10-24=4,482 x 10-23
5. Որքա՞ն է ածխածին տարրի ատոմի զանգվածը (գ)։
12 x 1,66 x 10-24=1,992 x 10-23
6. Որքա՞ն է ազոտ տարրի ատոմի զանգվածը (գ)։
14 x 1,66 x 10-24=2,324 x 10-23
Check your progress
Grammar
a) Complete the dialogue with the past simple form of be.
You weren’t at school yesterday afternoon. Where were you?
I was at home. There was a football match on television.
Was it a good match?
No, it wasn’t! All the players were awful.
b) Complete the sentences. Use the past simple form of the verbs.
1. In 1950, there were (be) 199,854 people at the World Cup Final between Brazil and Uruguay in Rio de Janeiro. They saw (see) a great match — but Brazil didn’t win. (not win).
2. The Swedish athlete Oskar Gomar Swann became (become) famous when he won (win) a silver medal in shooting at the Olympic Games in Antwerp in 1920. He was (be) 72 years old.
3. At the 1984 Olympic Games in Los Angeles, Carl Lewis won (win) four gold medals.
4. In the first round of the long jump, Lewis jumped (jump) 8.54 meters. After that, he stopped (stop). «Nobody can beat me» he said (say).
5. I went (go) to the cinema last night, but didn’t enjoy (not enjoy) the film very much.
6 A: What did James say (say) to you yesterday?
B: He didn’t say (not say) anything!
7 A: Did you see (see) Alice last night?
B: No, I didn’t see (not see) Alice, but I saw (see) Jenny.
5 A: Where did you go (go) last summer?
B: We went (go) to New York. But we didn’t go (not go) up the Empire State Building.
Vocabulary
a) Complete the sentences with the words in the box.
up, down, out, on, off
1. Let’s go out tonight. I don’t want to stay at home.
2. Leo, look at all your books on the floor! Pick them up please.
3. This bag is very heavy. I’m going to put it down for a minute
4. It’s cold today. You should put on a warm coat.
5. It’s hot in here. I’m going to take my jumper off.
b) Fill in the puzzle with names of sports. What is the mystery word?
1. You do this on a board in snow.
Snowboard.
2. You need six players, a ball and a net to play this game.
Basketball.
3. You need a bike for this sport.
Cycling.
4. You do this in a pool.
Swimming.
5. You do this in the mountains in winter.
Skiing.
6. Ice _ is a winter team game.
Hockey
7. You go to the sea with a board for this sport.
Surfing.
The word is Olympics.
Ամանորյա թանկ երազանք
Ի՞նչ է Նոր տարին։ Արդյոք բոլորը Նոր տարվա գալով պետք է ուրախությո՞ւն զգան։
Ես կանգած էի պատշգամբում, երբ ժամացույցը հարվածեց կեսգիշերին։ Պատշգամբից նայում էի քաղաքային տեսարանին՝ զգալով հուզմունքի և կարոտի խառը հույզեր: Օդը լցված էր հանգստությամբ: Ամանորի գիշերն էր, ուրախության և նոր նպատակների սկիզբ դրման ժամանակը: Ամանորը միշտ առանձնահատուկ առիթ է եղել իմ ընտանիքում: Մենք հավաքվում էինք ճաշասեղանի շուրջ՝ պատմելով և ծիծաղելով, վայելելով այդ հրաշալի ժամանակը:
Բայց մեծանալով Նոր տարին ինձ համար այլ իմաստ ստացավ: Այն դարձավ անձնական աճի մասին մտածելու և ապագայի համար նպատակներ դնելու ժամանակ: Յուրաքանչյուր անցնող տարի բերում էր իր հետ նոր հոգսեր և տարբեր զգացմունքներ՝ ձևավորելով ինձ այնպիսին, ինչպիսին ես եմ այսօր: Ես հիշում եմ մի հատուկ ամանորյա գիշեր, երբ որոշում կայացրի դուրս գալ իմ հարմարավետության շրջանից և փորձել ստեղծագործել: Սկզբում դա սարսափելի էր՝ դրսևորելով ինձ այնտեղ, որպեսզի ուրիշները քննադատեն։ Բայց պարզվեց, որ դա իմ երբևէ կայացրած լավագույն որոշումներից մեկն էր:
Հիմա հետադարձ հայացք գցելով՝ տեսնում եմ՝ յուրաքանչյուր Նոր տարի նշանավորվել է կարևոր իրադարձություններով: Ես հասկացա, որ ուղղակի չեմ ստեղծագործում այս ամենը։ Մարդկանց այն հետաքրքրում է։ Եվ մինչ այս երեկո կանգնած եմ այս պատշգամբում՝ շրջապատված սիրելիներով, որոնք միաբերան ոգևորում են, երբ մենք միասին դիմավորում ենք ևս մեկ տարի, ես չեմ կարող լավ չզգալ այն ամենի համար, ինչ տեղի ունեցավ: Պարզվեց, որ Ամանորը միայն կուսակցությունների կամ որոշումների մասին չէ։ Դա փոփոխությունն ընդունելու և անորոշության պայմաններում հույս գտնելու մասին է: Եվ ամենակարևորը, այն գիտակցելու մասին է, որ ամեն օր նոր սկզբի հնարավորություն է:
Այսպիսով՝ մինչ մարդիկ անհամբեր սպասում են Նոր տարուն, ես ինքս ինձ լուռ խոստում եմ տալիս՝ անվախորեն հետապնդել իմ երազանքները և հաշվի առնել յուրաքանչյուր օրը: Որովհետև, վերջիվերջո, խոսքը միայն մեկ գիշեր տոնելու մասին չէ:
Հայոց և համաշխահային պատմություն
Հայոց պատմություն
Հայ մշակույթի ոսկեդարը
Արշակունյաց թագավորության 387 թ. բաժանումը Հռոմեական և Սասանյան կայսրությունների միջև մեծ վտանգ էր առաջացրել հայ ժողովուրդի առաջ․ ազգը կանգնած էր ոչ միայն պետականության կորստի, այլև ֆիզիկական ձուլման սպառնալիքի առաջ։ Եկեղեցիներում և դպրոցներում տիրում էին հունարենն ու ասորերենը, իսկ քրիստոնեական ուսմունքը հասկանալի դարձնելու համար անհրաժեշտ էին հայերեն գրեր։ Այս խնդիրը մտահոգում էր ոչ միայն Հայոց եկեղեցուն, նաև արքունիին, որովհետև երկուսն էլ հասկանում էին, որ իշխանությունը պահպանելու լավագույն միջոցը մնում էր հայոց լեզուն։ Հայերեն գրեր ստեղծելու գործը հանձն առավ Մեսրոպ Մաշտոցը, ով հասկանում էր, որ առանց Սուրբ գրքի հայերեն թարգմանության քարոզն անարդյունավետ է։ Նա կաթողիկոս Սահակ Պարթևի հետ հանդիպում է Վռամշապուհ արքային և ներկայացնում հայ գրերի ստեղծման իր նախագիծը։ Արքան տեղեկացնում է, որ ինքը Միջագետքում Դանիել Ասորի անունով մի եպիսկոպոսի մոտ տեսել է հայկական գրեր, սակայն պարզվում է, որ դրանք բավարար չեն։ Մեսրոպ Մաշտոցը սկսում է աշխատել բոլորովին նոր գրեր ստեղծելու վրա։ Լինում է Ասորիքում, Եդեսիայում, Ամիդում։ Աշխատանքներն ավարտվում են 405 թ.։ Նոր ստեղծված այբուբենով Սամոսատում էլ Մաշտոցն ու իր աշակերտները կատարում են առաջին թարգմանությունը։ Հայերեն թարգմանված առաջին նախադասությունը լինում է Սուրբ գրքից՝ Սողոմոնի առակներից. «Ճանաչել իմաստությունը և խրատը, իմանալ հանճարի խոսքերը»։ Այն դառնում է նաև հայ նոր քաղաքակրթության նշանաբանը։ Առաջին վարդապետարանը՝ բարձրագույն դպրոցը, հիմնվում է Վաղարշապատում։ Իսկ հետագայում դպրոցներ են բացվում թե՛ Արևելյան և թե՛ Արևմտյան Հայաստաններում։ Սասանյանները շահագրգռված էին հայկական դպրոցների գործունեությամբ, քանի որ դրանում տեսնում էին հայերի տարանջատումը քրիստոնյա արևմուտքից՝ Բյուզանդիայից, և նրա ազդեցությունից։ Բյուզանդիան ևս համաձայնում է, քանի որ մերժելու դեպքում կարող էր կորցնել Արևելյան Հայաստանի նկատմամբ իր հավակնությունները։
Վաղ միջնադարյան հայ դպրության մեջ առաջնակարգ տեղ է զբաղեցնում պատմագրությունը։ Ամենավաղ հայալեզու հեղինակը Մեսրոպ Մաշտոցի աշակերտ Կորյունն է։ Այնուհետև հանյտնի են դառնում հայ պատմիչներ Ագաթանգեղոսը, Փավստոս Բուզանդն ու Ղազար Փարպեցին, ովքեր միմյանց շարունակելով և լրացնելով, շարադրել են III-IV դդ. հայոց պատմությունը։ Այդ շրջանի պատմագրության գլուխգործոցը համարվում է Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմությունը»։ Այն ընդգրկում է Հայաստանի ամբողջական պատմությունը՝ նախապատմական ժամանակներից մինչև հեղինակի դարաշրջանը՝ V դ. կեսերը, հիմնված է բազմաթիվ օտարալեզու աղբյուրների վրա։
Խորենացուց հետո մոտ 150 տարի պատմագրական աշխատանքներ չեն լինում։ Եվ միայն VII դ. կեսերին հանդես է գալիս նոր պատմիչ՝ Սեբեոսն իր «Պատմություն» աշխատությամբ՝ բյուզանդական Հերակլ կայսրի և նրա
ժամանակների մասին։ VIII դ. պատմագիր է Ղևոնդը, որն իր «Պատմություն» երկում ներկայացնում է օտար արշավանքների և արաբական տիրապետության շրջանի իրադարձությունները։
Վաղ միջնադարյան ժամանակաշրջանի հայ փիլիսոփաներից հայտնի են Եզնիկ Կողբացին ու Դավիթ Անհաղթը։
Պայքար ինքնավարության համար
428 թ․ Արշակունյաց թագավորության բաժանումից հետո Պարսկաստանի հսկողության տակ անցավ Արևելյան Հայաստանը և վերածվեց Սասանյան պետության։ Հաջորդ երկու դարերի ընթացքում պարսկական Հայաստանը կառավարում էին մարզպանները, որոնք նշանակվում էին Սասանյան տիրակալների կողմից։ Հայաստանն օժտված էր ավելի մեծ իրավունքներով, քան մյուս մարզպանությունները։ Սակայն Հազկերտ II-ը տեսնելով հայերի ներքին կազմակերպվածությունը, ցանկանում է այն թուլացնել և դրա համար հայ նախարարներին ներգրավում է իր կայսրության արևելյան սահմաններում անվերջ պատերազմների մեջ՝ ընդդեմ հոների։ Այնուհետև 449 թ․ Հազկերտ 2-րդը հատուկ հրամանով պահանջում է, որ հայերը ընդունեն զրադաշտականությունը։ Հայերին ինքնուրույնությունից զրկելու լուրջ խոչընդոտ էր նաև Հայոց եկեղեցին, որը Արշակունիների անկումից հետո մարմնավորում էր երկրի պետականությունը։ Պարսիկ ավագանուն հանձնվեցին երկրի գործակալությունները՝ բացի սպարապետությունից։ Հայերի ձեռքում էր նաև մարզպանությունը։ Մարզպանը Վասակ Սյունին էր, սպարապետը՝ Վարդան Մամիկոնյանը։ Վասակ Սյունին հույս ուներ Պարսկաստանի հետ բանակցությունների միջոցով հասնել փոխզիջման՝ պահպանելով հայկական ինքնավարությունն ու դավանանքի ազատությունը։ Այդպես հնարավոր կլիներ նաև խուսափել պատերազմական գործողություններից և հաշվեհարդաներից։ Դրան հակառակ՝
Վարդան Մամիկոնյանը գտնում էր, որ հարկավոր է գնալ վճռական ռազմական գործողությունների և ամեն գնով հասնել հաղթանակի։ 451 թ. մայիսի 26-ին Տղմուտ գետի ափին՝ Ավարայրի դաշտում, տեղի է ունենում վճռական ճակատամարտը։ Հայերը պարտություն են կրում, զոհվում է սպարապետ Վարդան Մամիկոնյանը։ Իսկ Վասակ Սյունին զրկվում է մարզպանի պաշտոնից, ձերբակալվում է և մահանում բանտում։ 451 թ. մայիսի 26-ին Տղմուտ գետի ափին՝ Ավարայրի դաշտում, տեղի է ունենում վճռական ճակատամարտը։ Վարդանանց պատերազմը ավարտվեց հայերի պարտությամբ, բայց միևնույն է հայերը շարունակում էին պարտիզանական պատերազմը։ Դա նշանակում էմ որ հայերի ոգին չէր կոտրվել, նրանք պատրաստ էին պայքարել իրենց կրոնի և լեզվի, ինքնուրույնության համար։ Դա հող նախապատրաստեց Վահանանց պատերազմի համար, որը տեղի է ունեցել Ներսեհապատ գյուղի մոտ 482 թ․ և հաղթանակ բերել հայերին։
Բնական գիտություններն ու արվեստը 5-9-րդ դարերում
Վաղ միջնադարում հայ գրականությանը զուգահեռ զարգացան նաև բնական գիտությունները, արվեստն ու
ճարտարապետությունը։ Բնական և ճշգրիտ գիտությունների հիմնադիրը VII դ. աշխարհահռչակ գիտնական
Անանիա Շիրակացին է։ Նա նշանակալի ներդրում է ունեցել մաթեմատիկայի, ֆիզիկայի, աշխարհագրության,
աստղագիտության, օդերևութաբանության և օրացույցի ուսումնասիրության մեջ։
Կազմել է բնագիտության դասագրքեր։ Աշխարհագրության ու քարտեզագրության մեջ հայտնի են Մովսես Խորենացու և Անանիա Շիրակացու հեղինակած «Աշխարհացույց»ները։ Բժշկության ոլորտում մեծ համբավ ունեին Հայկական լեռնաշխարհի դեղաբույսերը, որոնք արտահանվում էին Արևելքի և Արևմուտքի մի շարք երկրներ։ Հայոց եկեղեցու կայացման համար շատ մեծ դեր է ունենում տոմարագիտությունը։ 554 թ. Դվինի երկրորդ ժողովում սահմանվեց Հայոց մեծ թվականը, որի սկիզբը համարվում է 552 թ. հուլիսի 11-ը։ Ստեղծելով իր թվականությունը՝ Հայոց եկեղեցին զատվեց հարևան եկեղեցիներից և նրանց ազդեցություններից եկեղեցական տոների, ժամանակի հաշվման և այլ հարցերում։
Վաղ միջնադարյան Հայաստանի արվեստում առաջատարը ճարտարապետությունն էր։ Այս շրջանում ձևավորվեց հայկական ազգային ճարտարապետությունը, որը մեծ չափով կապված էր քրիստոնեության հետ։ Կառուցվում էին ւ՝ գմբեթավոր բազիլիկ և կենտրոնագմբեթ տեսակները։ Հայկական ճարտարապետության մեզ հասած գլուխգործոցներից են Սուրբ Հռիփսիմեի տաճարը և Զվարթնոցի տաճարը, որի ավերակները գտնվում են Երևանից
Էջմիածին տանող ճանապարհին։
Զարգացում են ապրել նաև քանդակագործությունը և նկարչությունը, ստեղծվել են բազմաթիվ խաչքարեր, որոնք խորհրդանշում են Քրիստոսի փրկագործությունը։ Խճանկարներով և որմնանկաներով զարդարել են եկեղեցիներն ու տաճարները։
Վաղ միջնադարյան Հայաստանում լայն տարածում ունեին նաև թատերական ներկայացումներն ու զվարճալիքները։ Կային թատերախմբեր, որոնք բաղկացած էին պարուհիներից, լարախաղացներից և ծաղրածուներից, նրանք թափառում էին երկրով մեկ և ներկայացումներ տալիս։ Զարգացում է ապրում նաև ժողովրդական և աշխարհիկ
երաժշտությունը, տարածված էին գուսանական երգերը։ Զարգացավ նաև հոգևոր երգը՝ օրհներգը, որը հետագայում կոչվեց շարական։
Համաշխարհային պատմություն
Բյուզանդիայի ոսկեդարը
Հռոմի անկումից հետո Բյուզանդիան իրեն համարում էր նախկին միասնական Հռոմեական կայսրության ժառանգորդը: Իր գոյության ընթացքում Բյուզանդիան պաշտոնապես կոչվել է Արևելյան հռոմեական կայսրություն: Բյուզանդիա անվանումը ծագել է Բոսֆորի նեղուցի ափին գտնվող՝ նախկին մեգարական գաղութ Բյուզանդիոնի
անունից։ Բյուզանդիայի մայրաքաղաքը Կոստանդնուպոլիսն էր, ներկայիս Ստամբուլը։ Բյուզանդական կայսր Հուստինիանոս I–ը (527–565) որոշում է վերականգնել միասնական Հռոմեական կայսրությունը: Նա ծնվել է Մակեդոնիայում, աղքատ ընտանիքում։ Կայսր է դարձել իր հորեղբոր մահից հետո, ով եղել է Բյուզանդիայի կայսր։ Հուստինիանոսն ամուսնացել է պարուհու հետ, ում անունն էր Թեոդորա։ Երկուսն էլ ագահ էին ու իշխանատենչ։ Կայսրին ընտրում էր Ծերակույտը և զորքը, իսկ նրա իշխանությունը սրբացված էր։
Կայսրությունը վերականգնելու նպատակով Հուստինիանոս I–ը սկսում է պատերազմել և գրավում է Հյուսիսային Աֆրիկայում գտնվող վանդալների թագավորությունը, հետո Իտալիան, Իսպանիայի հարավ–արևելքը: Միջերկրական ծովն անցել էր Բյուզանդիայի վերահսկողության տակ: Հուստինիանոսը գրեթե վերականգնել էր
Հռոմեական կայսրության սահմանները: Պատահական չէ, որ նրան անվանել են «վերջին հռոմեացի կայսր»: Հուստինիանոսը շատ մեծ ծախսեր էր անում ի օրոք կուտակված վիթխարի հարստությունները հիմնականում տաճարների, եկեղեցիների,պալատների և ամրոցների կառուցման վրա: Դրանցից ամենահայտնի կառույցը
Կոստանդնուպոլսի Ս. Սոֆիայի տաճարն է (537 թ.)։ Սակայն կայսրության հզորությունը կարճ տևեց:
VII դարում արաբները հսկայական տարածքներ են գրավել կայսրությունից, ինչի արդյունքում Բյուզանդիայի տարածքը կրճատվեց չորս անգամ: Բյուզանդական կայսրությունն այլևս իր նախկին սահմանները չվերականգնեց:
Քրիստոնեկան Եկեղեցին
Քրիստոնեությունը համաշխարհային երեք խոշորագույն կրոններից մեկն է: Այն ունի մոտ 2,1 մլրդ հետևորդ աշխարհի գրեթե բոլոր երկրներում: Հուդայականություն և իսլամի հետ մտնում է աբրահամական կրոնների խմբի մեջ։ Քրիստոնեությունն առաջացել է մ. թ. I դարի սկզբին՝ Պաղեստինում, հրեական միջավայրում։ 301 թ․ հայերն առաջինը ընդունեցին քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն։ 381 թ. Կոստանդնուպոլսի Տիեզերական ժողովում քրիստոնեությունը հռչակվեց Հռոմեական կայսրության պետական կրոն: Քրիստոնեությունը տարածող Սուրբ Գիրքը Աստվածաշունչն է, որը կազմված է երկու մասից՝ Հին Կտակարան և Նոր Կտակարան։ Քրիստոնեությունն ընդունում է Հին կտակարանի ավանդությունը՝ միակ Աստծո մասին, բայց դրա հետ մեկտեղ այն նաև բերում է Սուրբ Երրորդության գաղափարը, ըստ որի՝ Հայր Աստված, Որդի Աստված և Սուրբ Հոգին մի ամբողջական բնություն են։ Քրիստոնեության ներսում կային գաղափարական խոր տարաձայնություններ: Եկեղեցին պայքարում էր բոլոր նրանց դեմ, ովքեր փորձում էին շեղվել ընդունված կանոններից: Եկեղեցին նրանց անվանում էր հերետիկոսներ (աղանդավորներ) և պայքարում դրանց դեմ:
Քրիստոնեության տարածմանը զուգահեռ ձևավորվում էին նաև համաքրիստոնեական կառույցներ, որտեղ ժողովներ էին անցկացնում: Դրանցից կարևոր նշանակություն ունեին տիեզերական ժողովները և առաքյալների հիմնադրած եկեղեցական աթոռները: Հռոմի աթոռը հիմնադրել էր Հիսուսի սիրելի աշակերտ Պետրոս առաքյալը: Այն
հավակնում էր գլխավորը լինելու: Սակայն Արևելքում Հռոմի աթոռի առաջնությունը չընդունվեց: Նրան իրենց հավասար էին համարում Ալեքսանդրիան, Անտիոքը, Երուսաղեմը և Կոստանդնուպոլիսը: Հռոմի եպիսկոպոսներն իրենց կարգը բարձր համարելու համար սկսեցին իրենց անվանել Պապ։ Այժմ գործում են քրիստոնեական Կաթոլիկ (ԱՄՆ, Կանադա, Եվրոպա), Առաքելական (Հայկական) և Ողղափառ եկեղեցիներ (Սլավոնական երկրներ և Վրաստան)։ Կա նաև հունական Օրթոդոքս եկեղեցի։
Արաբական Խալիֆայությունը
Արաբական խալիֆայություն իսլամ դավանող արաբական պետություն է, որն ստեղծվեոլ է միջնադարում (632-1258) իսլամական նվաճումների արդյունքում։ Ղեկավարում էին իսլամի հիմնադիր Մուհամմադ մարգարեի հաջորդները։ 762 թվականին հիմնադրվում է մայրաքաղաք Բաղդադը, որի անունով պետությունը կոչվում էր նաև Բաղդադի խալիֆայություն։ Արաբական խալիֆայությունը ունեցել է երեք հիմնական շրջան՝ Բարեպաշտ խալիֆների պետություն, Օմայյան խալիֆայություն և Աբբասյան խալիֆայություն։ Այն ներառում էր հսկայական մի տարածք՝ Հայկական լեռնաշխարհը, Իրանական բարձրավանդակը, Միջին Ասիան, Արևմտյան Հնդկաստանը, Արաբական թերակղզին, Հյուսիսային Աֆրիկան և մասամբ՝ Հարավային Եվրոպան։ Այսօր այդ տարածքներում կա մոտ 40 պետություն։
Արաբական խալիֆայության պատմությունը սկսում է Մադինայում։ Այստեղից 610 թ․ Մուհամմադն սկսում է իսլամի իր քարոզը, բայց ենթարկվում է ճնշումների և ստիպված է լինում փախչել Մեքքայից և հաստատվում Մադինայում։ Մադինայական համայնքը դարձավ իսլամական պետության կորիզը, որտեղից Մուհամմադ մարգարեն տարածում է իր ազդեցությունը Արաբական թերակղզում։ Մարգարեի մահից ետո նրան փոխարիում է առաջին բարեպաշտ խալիֆը՝ իր զինակից Աբու Բաքրը, որն էլ հետագայում հիմնում է Բարեպաշտ խալիֆների ժամանակաշրջանը։
8-9 դարերում խալիֆայությունների միջև սկսվում են տարաձայնություններ, ապստամբություններ, ինչի արդյունքում որոշ համայնքներ անկախանում են, Արաբական խալիֆայությունը տրոհվում է և թուլանում։ Արաբական խալիֆայությունը վերջնական անկում է ապրում 13-րդ դարում, երբ մոնղոլները հարձակվում և այրում են մայրաքաղաք Բաղդադը։
Բազմանդամների արտադրյալը 12.14.2023
Դասարանում
190.
ա) 5(2-3c) +7(3c + 1)=10-15c +21c+1=11+6c
բ) 6x(x-2)-3(2x²-4)=6x2-12x- 3x2 +12= 3x2-12x+12
192.
ա) (3x – 1)(5x + 4)-15x2=15x2+12x-5x-4-15x2=17
7x-4=17
7x= 17+4
7x=21
x=21:7
x=3
բ) (2x-3)(2x+3)-x(5 + 4x)=114x2—6x—6x-9-5x-4x2=11
-5x=11+9
x=20: -5
x= -4
գ) 21x²+(1-3x)(2 + 7x)=421x²+2+7x-6x-21x2=4
x+2=4
x=4-2=2
Տանը
1) (x+2)(x-3)=x2-3x+2x-6=x2-x-6
2) (5x-1)(2x+4)=10x2+20x-2x-4=10x2+18x-4
3) (3b+2)(4-b)=3b2+12b-2b+8=3b2+10b+8
4) (2y-5)(4y-3)=8y2-6y-20y+15=8y2-26y+15
5) (3a+4)(2a-3)=6a2-9a+8a-12=6a2-17a-12
6) (7z-3)(5z-2)=35z2-14z-15z-6=35z2-z-6
7) (2-4x)(1-3x)=12x2-4x-6x+2=12x2-10x+2
8) (3-2x)(5x+1)=10x2+2x-15x-2=10x2-13x-2
9) (4b-5c)(3b+4c)=12b2+bc+20c2
10) (2x-5y)(2x-2y)=4x2-14xy+10y2
11) (4a2+5b2)(3a2-4b2)=12a4-a2b2-20b4
12) (-7a3-8b3)(-a3+2b3)=7a6-6a3b3-16b6
Ածականի գործածությունը, գործնական աշխատանք 15.12.23
1. Հետևյալ հատուկ և հասարակ գոյականներից կազմի՛ր ածականներ.
Հայաստան — հայաստանյան
Երևան - երևանյան
Շվեյցարիա — շվեյցարական
Սանկտ Պետերբուրգ — սանկտ պետերբուրգյան
Լոս Անջելես — լոս անջելեսյան
սեր — սիրային, սիրելի
քույր — քույրական, քրոջական
ընկեր — ընկերական
ծաղիկ — ծաղկային
փողոց — փողոցային
ուսուցիչ — ուսուցչական
քաղաք — քաղաքային, քաղաքական
2. Տեքստի սեռական հոլովով գոյականները փոխարինել այդ գոյականներից կազմված հարաբերական ածականներով:
Ցանկապատի երկաթի (երկաթե, երկաթյա) ճաղերը ներկված էին սև գույնով: Լուսիկը լեռան (լեռնային) ծաղիկների մի փունջ էր բերել իր հետ: Օտար երկրներում թափառելով՝ Արմենակը միշտ հոր (հայրական) տան կարոտն էր քաշում: Գյուղի (գլուղական) համայնքը իր միջոցներով վերանորոգում է դաշտի (դաշտային) ճանապարհները: Փչում էր գիշերվա (գիշերային) զով քամին: Հեռվից լսվում էր հովվի (հովվական) սրնգի ձայնը: Այստեղից սկսվում է անտառների (անտառային) գոտին: Գյուղի (գյուղական) կենտրոնում բարձրանում են կառուցվող դպրոցի շենքի քարի (քարե) պատերը:
3. Դու՛րս գրիր ածականները, որոշի՛ր դրանց տեսակը և լրացրու՛ բաց թողնված տառերը։
Հին ժամանակ ապրում էրն մի ասպետ՝ գեղեցիկ, սլացիկ ու բարի: Նրա ձիու սմբակները չէին տրորում քնքուշ ու նուրբ ծաղիկները, զմրուխտյա մարգագետինները: Մի օր էլ բարձր լեռների գոտում նկատեց մի շողշողուն լճակ: Նրա վճիտ ու ողորկ հայելու մեջ տեսավ մի չքնաղ աղջկա լուսեղեն դեմք: Ոսկյա մազերով աղջիկը նստած էր մարմարյա պատշգամբում: Խիզախ պատանին խթանեց ձին և սուզվեց մթին լճակի խորքը՝ հասնելու հեքիաթային աննման գեղեցկուհուն:
Բնական գիտություններն ու արվեստը 5-9-րդ դարերում
1. Ի՞նչ առաջադեմ գաղափարներ է զարգացրել Անանիա Շիրակացին տիեզերագիտության և մաթեմատիկայի իր ուսումնասիրություններում:
Անանիա Շիրակացին ներկայացրել է մաթեմատիկական 4 գործողությունները, ստեղծել մաթեմատիկական հանելուկների և խնդիրնորի առաջին գրքերը։ Շիրակացին պնդել է, որ Երկիրը գնդաձև է, և աշխարհի կառուցվածքը համեմատել է ձվի հետ։ Նա նաև հիմնավորել է, որ Արեգակը մեծ է Լուսնից և Երկրից և շատ հեռու է։ Շիրակացին ճշգրիտ բացատրել է Արեգակի և Լուսնի խավարումները, Լուսնի փուլերը և Ծիր Կաթինի կառուցվածքը։ Գիտնականը այն նկարագրել է որպես «կուտակված բազմաթիվ մեծ ու փոքր աստղեր»։
2. Ե՞րբ է սահմանվել հայոց մեծ թվականը: Ինչո՞վ էր դա կարևոր:
Հայոց մեծ թվականը սահմանվել է 554 թ․ Դվինի երկրորդ ժողովին, նրա սկիզբը համարվում է 552 թ․ հուլսի 11-ը։ Այդ օրվանից Հայոց եկեղեցին առանձնացել է մյուս եկեղեցիներից և իր տոներն ու օրացույցը սահմանել է այդ օրվանից սկսած հաշվարկով։
3. Ինչո՞ւ միայն քրիստոնեության ընդունմամբ հնարավոր չէր պահպանել մշակութային առանձնահատկությունները և միասնականությունը:
Քրիստոնեության ընդունումից հետո հայոց եկեղեցիներում օգտագործվում էր ասորորենն ու հունարենը։ Անհրաժեշտություն էր առաջացել ազգային ինքնության պահպանման համար ստեղծել հայոց գիրը, թարգմանել գրքերը հայերեն և տարածել դրանք ժողովրդի մեջ։ Բացի այդ եկեղեցին և նախարարները հասկանում էին, որ ժողովրդի միասնականության պահպանման համար պետք է ստեղծել մշակութային արժեքներ, որոնք կլինեն ինքնատիպ ու միաժամանակ կարտահայտեն ազգային ավանդույթները, ժովովրդի կենցաղը, նախասիրությունները և առաջ կտանեն ազգի զարգացումը։
4. Ի՞նչ փոփոխություններ կրեց քանդակագործությունը: Ինչպիսի՞ բովանդակությամբ քանդակներ էին տիրապետող: Ինչո՞ւ:
Միջնադարում հայ մշակույթի խորհրդանիշն են դառնում խաչքարերը, ստեղծվում են բարձրաքանդակներն և հարթաքանդակներ։ Շենքերի, եկեղեցիների, պալատների և կոթողների վրա քանդակվում էին տարբեր տեսակի պատկերներ ու տեսարաններ։ Քանդակները մեծ մասամբ կրոնական բովանդակություն էին ունենում, նաև լինում էին վերնախավի կենցաղին և բնակչության զբաղմունքներին վերաբերող պատկերներ։
5. Ինչո՞ւ էր եկեղեցին անհանգստացած ժողովրդի թատերասիրությամբ:
Միջնադարյան Հայաստանում զարգացում է ապրում նաև թատրոնը։ Ստեղծվում են փոքր թատերական խմբեր, որտեղ լինում են լարախաղացներ, ծաղրածուներ, դերասաններ, պարուհիներ։ Նրանք թափառում էին տարբեր քաղաքներով և զվարճացնում մարդկանց։ Բնակչությունը տարվում է թատրոնով, ինչն էլ եկեղեցու անհանգստության պատճառ է դառնում։ Կարծում եմ, եկեղեցին անհանգստանում էր, որ ժողովուրդը, տարվելով թատրոնով, կարող է եկեղեցուց և կրոնից հեռվանալ։ Եկեղեցին նույնիսկ դեմ է գնում թատրոնին, իսկ հետո իր ծիսակատարություններում թատերական տարրեր է մտցնում։
6. Ի՞նչ բնույթի կառույցներ են մեզ ավելի շատ հասել վաղ միջնադարից: Ինչո՞վ է դա բացատրվում:
Վաղ միջնադարում Հայաստանում գերակշռող էր դեռ նախաքրիստոնեական ժամանակներից ժառանգված ճարտարապետական «բազիլիկ» ոճը։ Դրանք երկարավուն շինություններ են եղել, որոնց ծածկը բաժանված էր մեկ, երեք կամ հինգ այսպես կոչված նավերի։ Տարածված էր հատկապես եռանավ տեսակը։ Տաճարաշինության մեջ էլ որոշ բաներ փոխվեցին։ V դ. հաստատվեցին գմբեթավոր եկեղեցու երկու՝ գմբեթավոր բազիլիկ և կենտրոնագմբեթ տեսակները։ Մեզ են հասել Սուրբ Հռիփսիմեի տաճարը և Զվարթնոցի տաճարը, որի ավերակները գտնվում են Երևանից Էջմիածին տանող ճանապարհին։ Տաճարը կառուցվել է յոթնաստիճան պատվանդանի կենտրոնում, շրջանաձև հատակագծով։
Going to the cinema
Listen to Mario and Tamara talking about what film they want to see and do the exercises to practice and improve your listening skills
Transcript
Tamara: Hi, Mario. Do you want to go and watch a film?
Mario: Hi, Tamara. Sure, what’s on?
Tamara: Well, there are two action films, Mr and Mrs Jones and War Games, and they’re both in 3D.
Mario: I’ve already seen Mr and Mrs Jones. I haven’t seen War Games, but I don’t really want to see an action film. What else is on?
Tamara: There’s that science fiction film, Robot 2075, but I’ve already seen it.
Mario: Is it good?
Tamara: Yes, it is, but I don’t want to see it again. There’s a romantic comedy called Forever.
Mario: Mmm, I’m not sure. Are there any horror films on?
Tamara: Yes, there’s Midnight Moon. It’s got vampires in it.
Mario: OK, sounds good. Let’s go and watch Midnight Moon. What time is it on?
Tamara: It’s on at 12 o’clock or at half past two.
Mario: Is it on this evening?
Tamara: Yes, at 7:30.
Mario: Perfect. Let’s go at 7:30.
Tamara: OK, shall we meet at the cinema at 7:00?
Mario: Great! See you later.
Tamara: Bye.
Exercises
1. Match the types of film with the pictures.
1. Horror
2. science fiction
3. action
4. cartoon
5. romantic
6. historical drama
2. Read the questions and choose the correct answer.
1. Which film are Mario and Tamara going to see?
Mr and Mrs Jones
War Games
Robot 2075
King Robert V
Midnight Moon
Forever
2. What time does the film they want to see start?
12:00 p.m.
2:30 p.m.
5:20 p.m.
7:00 p.m.
7:15 p.m.
7:30 p.m.
3. What time are Mario and Tamara going to meet?
12:00 p.m.
2:30 p.m.
5:20 p.m.
7:00 p.m.
7:15 p.m.
7:30 p.m.
3. Write the correct word to fill the gaps.
Tamara: Hi, Mario. Do you want to go and watch a film?
Mario: Hi, Tamara. Sure, what’s on?
Tamara: Well, there are two action films, Mr and Mrs Jones and War Games, and they’re both in 3D.
Mario: I’ve already seen Mr and Mrs Jones. I haven’t seen War Games, but I don’t really want to see an action film. What else is on?
Tamara: There’s that science fiction film, Robot 2075, but I’ve already seen it.
Mario: Is it good?
Tamara: Yes, it is, but I don’t want to see it again. There’s a romantic comedy called Forever.
Mario: Mmm, I’m not sure. Are there any horror films on?
Tamara: Yes, there’s Midnight Moon. It’s got vampires in it.
Mario: OK, sounds good. Let’s go and watch Midnight Moon. What time is it on?
Tamara: It’s on at 12 o’clock or at half past two.
Mario: Is it on this evening?
Tamara: Yes, at 7:30.
Mario: Perfect. Let’s go at 7:30.
Tamara: OK, shall we meet at the cinema at 7:00?
Mario: Great! See you later.
Tamara: Bye.
Discussion
1. What type of films do you like?
I prefer horror films.
2. What was the last film you saw at the cinema?
My last seen film was the «Your Lie in April». It’s a Japanese film about students and music.
Ածականի տեսակները,գործնական քերականություն 11․12․23
1․ Ընդգծե՛ք ածականները և նշե՛ք տեսակը։
Համբարձման գիշեր, էն դյութիչ գիշեր,
Կա հըրաշալի, երջանիկ վայրկյան.
Բացվում են ոսկի երկընքի դըռներ,
Ներքև պապանձում, լըռում ամեն բան,
ՈՒ աստվածային անհաս խորհըրդով
Լըցվում բովանդակ նըրա սուրբ գըթով:
Էն վեհ վայրկենին չըքնաղ գիշերի`
Երկընքի անհու՜ն, հեռու խորքերից,
Անմուրազ մեռած սիրահարների
Աստղերը թըռած իրար են գալիս,
Գալի՜ս` կարոտով մի հեղ համբուրվում
Աշխարհքից հեռու ՜ , լազուր կամարում:
2․ Կապակցության իմաստն արտահայտե՛ք մեկ ածական անվամբ․
Ճահիճներով պատված — ճահճապատ
մանրէներ ծնող — մանրէծին
մորը սիրող — մայրասեր
մարդկանց ատող — մարդատյաց
մաքուր գրած — մաքրագիր
միայնակ կյանք վարող — մենակյաց
մեգով պատված — միգապատ
միշտ փթթած — մշտափթիթ
թախծոտ դեմքով — թաղծադեմ
միրգ տվող — մրգատու
նոր տնկած — նորատունկ
նվեր տվող — նվերատու
նուրբ հնչող — նրբահնչյուն
շահույթ բերող — շահույթաբեր
շեկ վարսերով — շիկահեր
շատ շնորհներ ունեցող — շնորհաշատ
ինչքից զուրկ — ընչազուրկ
ոսկուց ձուլված — ոսկեձույլ
ուշքը կորցրած — ուշակորույս
ջուր տանող — ջրատար
3․ Յուրաքանչյուր շարքում ընդգծե՛ք որակական 5 ածական․
ա․ մայրենի, բազմաքանակ, կիրակնօրյա, գիշերային, բարձրակարգ, ջղային, խուճուճ, գեղագրական, քարակոփ, թմբլիկ
բ․ ոսկեհյուս, մեծաթիվ, հարմար, հնգամյա, առավոտյան, թթվաշ, բազմաշերտ, նկարչական, սակավակեր, ենթամաշկային
գ․ տտիպ, կավաշեն, անկարգ, մագաղաթյա, հովվական, ցանցառ, երևանյան, հողե, թարմ, սարսափելի
4․ Յուրաքանչյուր շարքում ընդգծե՛ք հարաբերական 5 ածական․
ա․ առաջնակարգ, պղնձակոփ, առևտրային, փոքրաթիվ, սառցեղեն, խառնակ, պարզկա, արտաժամյա, գրավոր, խելացի
բ․ տաղտկալի, պողպատակուռ, փխրուն, հաճախադեպ, կերային, վիրավորական, օտարերկրյա, մտավոր, ոճական, դժգոհ
գ․ թվականական, ահռելի, կավաշեն, ձախափնյա, խաղաղ, թավշե, գունային, ծանծաղ, թթվաշ, անհարթ
5․ Յուրաքանչյուր շարքում ընդգծե՛ք գերադրական աստիճանի 3 ածական․
ա․ խստագույն, շագանակագույն, վատթարագույն, վիթխարագույն, կպրագույն, միագույն
բ․ մանուշակագույն, արջնագույն, հիմարագույն, դժվարագույն, չարագույն, բոցագույն
գ․ արնագույն, գերագույն, բարձրագույն, պողպատագույն, ծայրագույն, մաշկագույն
դ․ հզորագույն, ածխագույն, յուղագույն, նորագույն, խոշորագույն, նռնագույն
ե․ մերձավորագույն, ցորնագույն, ստորագույն, կարևորագույն, ելակագույն, մշուշագույն
զ․ ամպագույն, ավշագույն, քաղցրագույն փոքրագույն, կավագույն, կրտսերագույն
է․ ամենազգաց, ամենակոշտ, ամենասուր, ամենակործան, ամենիմաց, ամենաքիչ
ը․ ամենանուրբ, ամենափրկիչ, ամենատենչ, ամենաստեղծ, ամենաճկուն, ամենանվաստ
թ․ ամենանվաճ, ամենաթթու, ամենասփյուռ, ամենասեր, ամենաթեժ, ամենափափուկ
ժ․ ամենաթույլ, ամենանվեր, ամենակոշտ, ամենանկատ, ամենապաղ, ամենաշնորհ
୨ৎ Արփի Փիրումյան 𝜗ৎ 