Առաջադրանքներ․
1) Կոորդինատային առանցքի վրա պատկերեք միջակայքը՝
ա)(-2; 7)

բ)(-17; 34)

գ)(1234; 1398)

դ)(-∞; 0)

ե)(0; +∞)

զ)(-∞; -3)

է)(2; +∞)

ը)(-∞; +∞)

թ)(- 1/3; 0,5)

2) Ինչպիսի՞ նշան (<; =; >) պետք է դնել a և b թվերի միջև, եթե a-b տարբերությունը՝
ա) դրական թիվ է
a>b
բ) բացասական թիվ է
a<b

3) Նկարում պատկերված միջակայքերը գրեք անհավասարությունների նշանների օգնությամբ։

4) Կոորդինատային առանցքի վրա պատկերեք բոլոր այն թվերը, որոնք բավարարում են նշված անհավասարումներին՝
ա)x > 0

բ)x < 3

գ)x > 3579
դ)x < -2
ե)x > -1748
զ)x < 0,00006

5) x — a տարբերությունը համեմատեք զրոյի հետ, եթե
ա)x > a — դրական
բ)x < a — բացասական

6) 3 թիվը հանդիսանո՞ւմ է նշված անհավասարման լուծում՝
ա)x > 0 — այո
բ)x > -2 — այո
գ)x < 3,1 — այո
դ)-3 < x < 3 — ոչ
ե)2,(8) < x < 3,1 — այո

Упражнение 1. Прочитайте текст
Каждый человек должен иметь какое — то интересное занятие или хобби, которое помогало бы расслабиться и забыть о ежедневных проблемах. Особенно, если работа человека связана с постоянными эмоциональными напряжениями и большой ответственностью. Политические лидеры как раз попадают в число тех, кому такое хобби просто необходимо. А знаете ли Вы, какими хобби увлекались бывшие американские президенты?

На десятом месте находится третий президент США, Томас Джефферсон, который у себя дома содержал бильярдную, несмотря на то, что как раз в эти времена игра в бильярд в Виргинии была запрещена. Помимо этого, Джефферсон увлекался литературным творчеством, археологией, промышленным дизайном, кулинарией и производством вина.

Девятое место принадлежит 34 — му президенту Дуайту Эйзенхауэру, у которого было хобби играть в гольф. Относился он к этому делу настолько серьезно, что как — то раз обратился с просьбой в свой гольф — клуб, чтобы убрали высокую сосну, которая иногда препятствовала «длинным» ударам. Просьбу тогда не удовлетворили, а дерево стали называть «сосна Эйзенхауэра».

Восьмой пункт относится к имени Джона Куинса Адамса, шестого президента, которого по утрам часто можно было увидеть купающимся голышом в реке Потомак.

На седьмой ступеньке – Джимми Картер, 39 — й политический лидер США. Президент очень любил кресла — качалки. Он, кстати, лично купил пять кресел «Jumbo» для Белого Дома.

Семнадцатому президенту США, Эндрю Джонсону принадлежит шестое место. У него было хобби шить самому себе одежду.

На пятом месте разместился 20 — й президент, Джеймс Гарфилд, который настолько увлекался классическими языками, что одновременно мог писать одной рукой по — гречески, а другой по — латински.

Обладатель четвертого места, первый президент США, Джордж Вашингтон, имел собственную пивную.

Третья ступенька принадлежит Джорджу Бушу — старшему, 41 — му президенту. Политик обожал экстремальные виды спорта. Например, прыжки с парашютом – были его любимым хобби. Интересно, но 80 — й и 83 — й день своего рождения, он отметил, прыгнув с парашютом.

На втором месте – хобби 42 — го президента Билла Клинтона – игра на теноровом саксофоне.

Ну, и первое место принадлежит 36 — му президенту Линдору Б. Джонсону, который любил отдыхать у себя на ранчо. Там политик готовил барбекю и обожал кататься на своих автомобилях.

Задания к тексту.
1. «…политическим лидерам хобби просто необходимо»
Эта информация…
А) соответствует тексту. В) не соответствует тексту С) отсутствует в тексте

2. «удачное хобби можно превратить в бизнес».
Эта информация…
А) соответствует тексту. В) не соответствует тексту  С) отсутствует в тексте

3. Определите стиль прочитанного текста
А) художественный
В) публицистический
С) разговорный
Д) научный

4. Определите тип прочитанного текста
А) повествование
В) описание
С) рассуждение

5. Сформулируйте 3 «тонких» вопроса, не требующих развернутого ответа.
1. У какого президента было хобби играть в гольф?
2. Чем увлекался 39-й политический лидер США?
3. Как стали называть сосну в гольф-клубе Дуайта Эйзенхауэра?
6. Составьте простой план к этому тексту.
1 — «Значение хобби в жизни человека»
2 — «Томас Джефферсон»
3 — «Дуайт Эйзенхауэр»
4 — » Джон Куинс Адамс»
5 — «Джимми Картер»
6 — «Эндрю Джонсон»
7 — «Джеймс Гарфилд»
8 — «Джордж Вашингтон»
9 — «Джордж Буш»
10 — «Билл Клинтон»
11 — «Линдор Б. Джонсон»

7. Составьте план своего собственного рассказа о хобби какого – либо выдающегося деятеля и напишите небольшое (150 слов) эссе о нём. Неважно, о хобби какого деятеля вы захотите написать. Вы можете рассказать что – либо интересное о писателе, о политике, о музыканте, об актёре.

Вставьте пропущенные буквы
Волшебница-зима.
Долго боролась зима с ненастной осенью. В ноябре снег покрыл промёрзшую землю, и вот наступила настоящая зима.
Жутко завывает в поле холодный, резкий ветер, гуляет вьюга. А в лесу тихо. Зайдёшь в лесную глушь и не узнаешь знакомых мест, потому что всё скрылось под снегом. Мороз сковал льдом речку.
Оделся в шубку и огромный дуб. Его густые кроны продержатся всю зиму, а их мощь не сломить даже злому урагану. Ивы, берёзки, рябинки утонули в дремучих сугробах.
Вдруг по веткам пробежала белка. Она кажется черной среди ослепительной, нетронутой белизны света. Из-за этой неугомонной хлопотуньи огромная снежная шапка свалилась вниз на тропиночку. Куда же она так спешит?
Какой воздух! Какая гармония! Нет слов, чтобы описать такое чудо природы. (118 слов)

1) Գծագրերում գտնե՛լ ABC անկյունը․

360-120=240
240/2=120^o

180/2=90^o
120-90=30^o

50*2=100^o
360-100=260^o
260/2=130^o

180/2=90^o
90+30=120^o

30*2=60^o
180-60=120
120/2=60^o

2) Գծագրերում գտնել x աղեղը․

15+30=45
180-45=135^o

45*2=90^o
180-90=90^o
360-90=270^o

3) Գծագրերում գտնել x անկյունը․

180-78=102^o
180-102=78^o
78/2=39^o

180-124=56
56/2=28^o

4) Գտնել անհայտ անկյունները․

37*2=74^o
180-74=106^o
180-37=143^o
143-90=53^o

1. Ի՞նչ է օրգանիզﬕ ներքին ﬕջավայրը, և ի՞նչ նշանակություն ունի այն:
Արյունը, ավիշը և հյուսվածքային հեղուկը կազմում են օրգանիզմի ներքին հեղուկ միջավայրը։ Արյունը ներքին միջավայրի ամենակարևոր բաղադրիչն է: Բջիջներին միշտ անհրաժենշտ է թթվածին և սննդանյութեր, որոնք բջջաթաղանթից կարող են թափանցել լուծված վիժակում։ Այդ պատժառով բջիջները միշտ գտնվում են հեղուկ տեսակում։
2. Ինչպե՞ս է ձևավորվում հյուսվածքային հեղուկը:
Հյուսվածքային հեղուկը ձևավորվում է, երբ հյուսվածքներում արյան մազանոթների պատերից արյան պլազմայի մի մասը սննդաթյութերի հետ անցնում է միջբջջային տարածություն։
3. Ի՞նչ է ավիշը և ի՞նչ դեր է կատարում:
Հյուսվածքային հեղուկից որոշ նյութեր լուծված վիճակում թափանցում են ավշային անոթներ, որից հետո այդ հեղուկը կոչվում է ավիշ: Ավշի շնորհիվ հյուսվածքային հեղուկի հավելյալ քանակը լցվում է ավշային անոթներ, որոնցով վերադառնում է արյունատար համակարգ, իսկ հյուսվածքային հեղուկը պահպանում է իր կայուն բաղադրությունը միջբջջային տարածությունում, ինչը չափազանց կարևոր է բջիջների բնականոն կենսագործունեության համար:
4. Ո՞րն է կոչվում հոﬔոստազ:
Օրգանիզմի ներքին միջավայրի կայուն վիճակը կոչվում է հոմեոստազ:
5. Ի՞նչ նշանակություն ունի ներքին ﬕջավայրի կայունությունը:

Առաջադրանքներ․
1)Նշեք նշված թվերից մեկից մեծ և մյուսից փոքր թիվ։ Պատասխանը գրեք կրկնակի անհավասարության տեսքով`
ա) 3 և 5; 3 > 4 > 5
բ)-25 և-29; -25 > -26 > -29
գ) 2,4 և 2,404; 2,4 < 2,403 < 2,404
դ) 2,5 և 2,6; 2,5 < 2,55 < 2,6
ե)-3,71 և -3,72; -3,71 > -3,715 > -3,72
զ) -0,501 և 0,6; -0,501 < 0,5 < 0,6
2) Տրված ճշմարիտ անհավասարությունից ստացեք նոր ճշմարիտ անհավասարություն՝ գումարելով նրա երկու մասերին միևնույն թիվը՝
ա) 15 < 20, 20 < 25
բ) 1,1 < 1,2, 2,1 < 2,2
գ) 5 > 4, 10 > 9
դ) 1,3 ≥ 1,2, 2,3 ≥ 2,2
ե) 2,5 < 3, 4,5 < 5
զ) 5 ≤ 6, 7 ≤ 8
3) Երկու ճշմարիտ անհավասարությունների հիման վրա կատարեք եզրակացություն։
Օրինակ 3 < 15 և 15 < 20, նշանակում է 3 < 20 :
ա)-5 < 0 և 0 < 2 = -5 < 2
բ) 2 > 1 և 1 > 0 = 2 > 0
գ) -3,7 > -4 և -4 > -7 = -3,7 > -7
դ)-2 < 0 և 0 < 2 = -2 < 2
ե) 2,(1) > 2 և 2 > 1,(6) = 2,1 > 1,6
զ) 0,(5) < 0,(6) և 0,(6) < 0,(67) = 0,5 < 0,67
4) Բազմապատկեք ճշմարիտ թվային անհավասարությունները`
ա) 14 > 10 և 2 > 1 = 28 > 10
բ) 5 > 3 և 6 > 5 = 30 > 15
գ) 6 < 7 և 2 < 3 = 12 < 21
դ) 8 < 9 և 1 < 2 = 8 < 18
5) Գումարեք ճշմարիտ թվային անհավասարությունները՝
ա) 14 > 11 և 10 > 9 = 24 > 20
բ) -2 > -3 և 3 > 2 = 1 > -1
գ) -6 < -5 և 2 < 3 = -4 < -2
դ) -8 < 0 և 8 < 9 = 0 < 1
6) Տրված ճշմարիտ անհավասարությունից ստացեք ճշմարիտ անհավասարություն, որում յուրաքանչյուր թիվ փոխարինված է իր հակադիրով։
Օրինակ, քանի որ 19 > 13, ապա -19 < -13
ա) 3 > 0 = -3 < 0
բ) 5 > -1 = -5 < 1
գ) -9 < -1 = 9 > 1
դ) -5 < -1 = 5 > 1
ե) 9 > -2 = -9 < 2
զ) 0 < 3 = 0 > -3

Лувр отапливается калориферами. Из врезанных в пол красивых медных
решёток дует горячий ветер. Если прийти в Лувр пораньше, тотчас после
открытия, то вы увидите, как на этих решётках неподвижно стоят люди,
главным образом старики и старухи.
Это греются нищие. Величавые и строгие луврские сторожа их не трогают.
Посетители тоже как будто ничего не замечают. Они только стараются
поскорее пройти мимо безмолвных и неподвижных бездомных.
Особенно мне запомнилась маленькая старушка с дрожащим лицом, в
порыжевшей от времени накидке. Она виновато улыбалась и время от
времени начинала озабоченно рыться в потёртой сумочке, хотя было
понятно, что в ней нет ничего, кроме старого рваного платочка.
Старушка вытирала этим платком слезящиеся глаза. В них было столько
стыдливого горя, что, должно быть, у многих посетителей Лувра сжималось
сердце.
Ноги у старушки заметно дрожали, но она боялась сойти с калориферной
решётки, чтобы её тотчас же не занял другой. Пожилая художница стояла
невдалеке за мольбертом и писала копию с картины Боттичелли. Художница
решительно подошла к стене, где стояли стулья с бархатными сиденьями,
перенесла один к калориферу. Строго сказала старушке:
— Садитесь!
— Мерси, мадам, — пробормотала старушка, неуверенно села и вдруг низко
нагнулась, так низко, что издали казалось, будто она касается головой своих
колен.
Художница вернулась к своему мольберту. Служитель пристально следил за
этой сценой, но не шелохнулся.
Красивая женщина с мальчиком лет восьми шла впереди меня. Она
наклонилась к мальчику и что-то ему сказала. Мальчик подбежал к
художнице. Поклонился ей, шаркнул ногой и звонко сказал:
— Мерси, мадам!
Художница кивнула. Мальчик бросился к матери и прижался к её руке. Глаза у него сияли так, будто он совершил геройский поступок. Очевидно, это было действительно так. Он совершил маленький великодушный поступок и пережил то состояние, которое мы называем «гора с плеч».
(По К. Г. Паустовскому)

Вопросы к представленному тексту:
Что делают люди у медных решёток в Лувре?
Бедные люди приходят и греются у медных решеток в Лувре.
Какую реакцию вызывает старушка у посетителей Лувра?
Нищая старушка с дрожащим лицом, в порыжевшей от времени накидке у посетителей вызывает жалость, греясь у медных решеток в Лувре.
Почему, по вашему мнению, люди, посещающие Лувр, стараются не замечать нищих у калориферов?
Люди и посетители Лувра были заняты своими делами и времени на окружающих не было. Думаю и нищим, и посетителям будет комфортнее, если не обращать внимание друг на друга. Потому что думаю, что излишняя жалость и сожаление у бедных людей вызовут лишь неловкость и неудобство.
Какой урок можно извлечь из поведения художницы и мальчика?
Людям, которые нуждаются в помощи, даже в самой незначимой, нужно помогать.
Как вы думаете, почему автор выбрал именно такой способ описания
старушки и её взаимодействия с окружающими?
Автор выбрал такой способ описания старушки и её взаимодействия с окружающими, чтобы передать атмосферу сочувствия, человеческой теплоты и сожаления.
Как бы вы поступили, столкнувшись с похожей ситуацией? Почему?
В таких ситуациях я не очень часто бываю, так что не сильно соображаю что нужно делать. Чаще всего я стараюсь обходить такие ситуации и не попадать в них.
Как мы должны относиться к нуждающимся людям?
Конечно, нуждающимся людям стоит помогать, не игнорировать или обходить стороной, будто их не существует.

Здания к представленному тексту:
1. Вставьте пропущенные слова в предложениях из текста:
«Из врезанных в пол красивых медных решёток дует горячий ветер»
«Старушка виновато улыбалась и время от времени начинала озабоченно
рыться в сумочке.»
2. Сравните поведение старушки и мальчика. Как эти два персонажа
реагируют на ситуацию и что это говорит о их характере?
3. Определите тон и настроение текста. Как автор использует описание и детали, чтобы создать определённое настроение и вызвать у читателя
определённые эмоции?

ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ XVII ԴԱՐԻ ԵՐԿՐՈՐԴ ԿԵՍԻՆ ԵՎ XVIII ԴԱՐՈՒՄ.ԾՐԱԳՐԵՐ, ԽՈՍՏՈՒՄՆԵՐ ԵՎ
ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐ

Հայաստանի ներքին և արտաքին դրությունը XVII դ. երկրորդ կեսերին – XVIII դ. սկզբին: XVII դ. երկրորդ կեսը նշանավորվեց Հայաստանի ազատագրական պայքարը կազմակերպելու գործնական նոր ջանքերով։ Ուշագրավ էր, որ այս գործում, բացի Հայ առաքելական եկեղեցուց, ներգրավվեցին նաև հայկական իշխանությունների մնացորդները և հայ վաճառականները։ Կարևոր դեր խաղացին Հայաստանի դժվարամատչելի անուններում դեռևս գոյություն ունեցող հայկական փոքր իշխանությունները՝ պաշտպանված լեռնային ամրոցներով։ Դրանք պահպանել էին իրենց ինքնավարությունը և նշանակալի դեր ունեցան ազատագրական շարժման գործում։ Հայաստանի ազատագրման գործընթացին մասնակցեցին նաև գաղթօջախների հայերը:

Ազատագրական պայքարի աշխուժացումը և Հայոց եկեղեցին։ XVII դ.կեսերից Օսմանյան և Սեֆյան պետություններն աստիճանաբար թուլացան։ Հայաստանի ազատագրման հեռանկարների համար նպաստավոր էր նաև միջազգային դրությունը։ Կաթոլիկ եկեղեցին փորձում էր Օսմանյան կայսրության դեմ պայքարում ներգրավել եվրոպական պետություններին, Ռուսաստանին և Պարսկաստանին: Ազատագրման հույսեր էին փայփայում նաև հույները, ասորիներն ու վրացիները։Հայաստանի ազատագրման գործը XVIII դ. կրկին կապվեց Եվրոպայի աջակցության հետ։ Սսի(Կիլիկիայի) կաթողիկոս Խաչատուր Գ Գաղաթացին նորից փորձում էր դրան հասնել Հռոմեական եկեղեցուն դավանական զիջումեր անելու ճանապարհով։ Նույն ժամանակ Եվրոպայի օգնությամբ հակաօսմանյան պայքարին մասնակցեցին նաև հայ վաճառականները, հատկապես Մահտեսի Մուրադը։ Արևմուտքից ակնկալություններ ուներ նաև Էջմիածինը։ 1677 թ. Ամենայն հայոց կաթողիկոս Հակոբ Դ Ջուղայեցին Էջմիածնում հրավիրեց գաղտնի ժողով, որին մասնակցում էին աշխարհիկ և հոգևոր գործիչներ։ Որոշվեց կաթողիկոսի գլխավորությամբ առաքելություն ուղարկել Եվրոպա՝ աջակցություն ստանալու համար։ Պատվիրակությունը Կոստանդնուպոլսում էր, երբ կաթողիկոսը անսպասելիորեն մահացավ։ Պատվիրակները ստիպված վերադարձան Հայաստան՝ բացառությամբ երիտասարդ Իսրայել Օրիի։

Խնդրագրերից անցում ծրագրերի.Իսրայել Օրի։ Իսրայել Օրին Կոստանդ
նուպոլսից անցնում է Իտալիա, այնուհետև Ֆրանսիա։ Այստեղ ծառայում է բանակում և ստանում սպայի կոչում։ Այնուհետև մեկնում է Գերմանիա (Սրբազան հռոմեական կայսրություն), հաստատվում Դյուսելդորֆ քաղաքում։ Ծառայության անցնելով կայսրընտիր իշխան Յոհան Վիլհելմի մոտ՝ հնարավորություն է ունենում նրա հետ քննարկելու Հայաստանի ազատագրության հարցը։ Վերջինս խոստանում է աջակցել Օրիին, եթե միայն Օրին ունենա պաշտոնական լիազորություն հայկական կողմից։ Յոհան Վիլհելմի խորհրդով Օրին վերադառնում է Հայաստան՝ հայ մելիքներից համապատասխան գրավոր փաստաթղթեր ստանալու նպատակով։ 1699 թ. Անգեղակոթում հրավիրված Սյունիքի մելիքների գաղտնի խորհրդաժողովը Օրիին հանձնում է մելիքների կնիքներով և ստորագրություններով թղթեր և լիազորում շարունակել բանակցությունները։ Վերադառնալով Եվրոպա՝ Օրին Յոհան Վիլհելմին է ներկայացնում Հայաստանի ազատագրության իր կազմած ծրագիրը՝ «Պֆալցյան ծրագիրը»։ Սակայն միջազգային իրադրությունը Եվրոպայում զգալիորեն փոփոխվել էր. հակաօսմանյան տրամադրությունները մարել էին։ Արևմուտքից չստանալով որևէ շոշափելի օգնություն՝ Իսրայել Օրին մեկնում է Մոսկվա։ 1701 թ. նա Պյոտր I ցարին է ներկայացնում Ռուսաստանի աջակցությամբ Հայաստանի ազատագրության նոր ծրագիրը՝ «Մոսկովան ծրագիրը»։ Ցարը խոստանում է զբաղվել այդ գործով ռուսշվեդական (Հյուսիսային) պատերազմի բարեհաջող ավարտից հետո։ Հարավային Կովկասում և Պարսկաստանում տիրող իրավիճակին ծանոթանալու նպատակով Պյոտրը միաժամանակ որոշում է Օրիի ղեկավարությամբ դեսպանություն
ուղարկել Պարսկաստան։
1708-1709 թթ. Օրին իրականացնում է իր ուղևորությունը։ Հարավային Կովկասում գտնվելու ողջ ընթացքում ակտիվորեն աշխատում է արմատավորել ազատագրական պայքարի գաղափարը և ապահովել Ռուսաստանի նկատմամաբ հայ ժողովրդի բարեհաճությունը։ Պարսկաստանից վերադարձի ճանապարհին նրան է միանում Գանձասարի կաթողիկոս Եսայի ՀասանՋալալանը։ Օրիի ծրագիրը, սակայն, մնում է անավարտ, քանի որ 1711 թ. նա մահանում է Աստրախանում։ Նրա գործը շարունակում են Արցախ վերադարձած կաթողիկոս Եսայի Հասան Ջալալանը և ուրիշներ։

Ազատագրական պայքարն Արցախում։ Գանձասար վանական համալիրը Շուշիի բերդը 1722 թ. Պարսկաստանի դեմ ապստամբած աֆղաններին հաջողվեց գրավել մայրաքաղաք Սպահանը: Ստեղծված իրավիճակից փորձեց օգտվել Պյոտր Iը, որի վաղեմի նպատակն էր Մերձկասպան շրջանների գրավումը։ Ձեռնարկվեց Կասպիական արշավանքը։ Ռուսաստանի զինված օգնության ակնկալիքով օտար տիրապետությունը թոթափելու քայլեր ձեռնարկեցին վրացիներն ու հայերը։ Պյոտր Iը, սակայն, ընդհատեց արշավանքը և վերադարձավ Աստրախան։ Ռուսական զորքերին սպասող վրացհայկական զորքերը, որոնց առաջնորդներն էին Վախթանգ VIն ու կաթողիկոս Եսայի ՀասանՋալալանը, ցրվեցին։ Արցախ վերադարձած հայկական ուժերը մուսուլմանական իշխանություններին դիմադրելու նպատակով Գյուլիստանում, Շոշում (Շուշիում), Ջրաբերդում և այլուր ստեղծեցին ռազմական ամրություններ՝ սղնախներ։ Դրանք շուտով վերածվեցին կիսանկախ իշխանությունների։
Ռուսների արշավանքն անհանգստացրեց Օսմանյան կայսրությանը, որը ևս փորձեց օգտվել ստեղծված իրավիճակից և ներխուժեց Պարսկաստան։ Օսմանցիների նպատակն էր փակել ռուսական զորքերի առաջխաղացման ուղիները։ Այսպիսով՝ Արցախի ուժերը ստիպված էին մարտնչել նաև ավելի հզոր ու վտանգավոր թշնամու՝ օսմանյան նվաճողների դեմ։ 1723 թ. օսմանյան զորքերը Թիֆլիսը գրավելուց հետո շարժվեցին դեպի Գանձակ։ Այստեղ ծավալված մարտերում հայերի, վրացիների և տեղի մուսուլմանների միացյալ ուժերը պարտության մատնեցին օսմանյան զորքերին։ Հայերն ու տեղի մուսուլմանները փոխօգնության պայմանագիր կնքեցին՝ ընդդեմ օսմանցիների։ Նույն նպատակով Արցախի զորահրամանատարները համաձայնության եկան նաև Պարսկաստանի հետ։ Ազատագրական շարժման համար նոր մարտահրավեր դարձավ 1724 թ. կնքված ռուսօսմանյան պայմանագիրը։
Դրանով ամրագրվում էր Հարավային Կովկասն ազդեցության գոտիների բաժանելը։ Վրաստանն ու Հայաստանն անցնելու էին Օսմանյան կայսրությանը։ 1724 թ. Երևանը գրավելուց հետո Օսմանյան կայսրությունը ձեռնամուխ եղավ Արցախի և Սյունիքի նվաճմանը։ Հաջողվեց գրավել Գանձակը։ Դրանից հետո իրավիճակն ավելի բարդացավ՝ չնայած հայկական ուժերի համառ դիմադրությանն ու անգամ որոշ հաջողություններին։ Հիշատակելի են հատկապես Վարանդայի և Շուշիի մարտերում ունեցած հաջողությունները։ Արցախում առավելությունն օսմանյան զորքերին անցավ 1728 թ.։ Այդ նույն տարում մահացավ Գանձասարի կաթողիկոս ՀասանՋալալանը։ Ակտիվացան հայ առաջնորդների միջև ներքին տարաձայնությունները. ոմանք ցանկանում էին բանակցել օսմանցիների հետ, մյուսները՝ շարունակել պայքարը մինչ ռուսների օգնությունը։ Այդ պայմաններում հայկական զորամասերն աստիճանաբար կազմալուծվեցին։ Օգնական զորք ստանալու նպատակով Ռուսաստան մեկնած Ավան և Թարխան յուզբաշիների (հարյուրապետեր) գլխավորած պատվիրակությունը, օգնություն չստանալով, այլևս չվերադարձավ Արցախ՝ ծառայության անցնելով ռուսական բանակում։

Ազատագրական պայքարը Սյունիքում։ Տեղի հայ ազատագրական շարժման
մյուս կարևոր կենտրոնը դարձավ Սյունիքը։ Հայ տանուտերերի խնդրանքով Վրաստանից Սյունիք եկած հայ զորավար Դավիթ Բեկը կարողացավ համախմբել տեղի մելիքների ուժերը և ապստամբեց պարսկական տիրապետության դեմ։ Մի շարք հաղթանակներով նա կարողացավ իր տիրապետությունը հաստատել ամբողջ Սյունիքում։ Շարժու այնքան ազդեցիկ էր, որ պայքարին մասնակցելու եկան անգամ Լեհաստանի և Ղրիմի հայերը։ Սակայն դրությունը Սյունիքում կտրուկ վատթարացավ 1726 թ. գարնանը։ Թիֆլիսը, Երևանն ու Գանձակը նվաճելուց հետո օսմանյան զորքերը կարողացան ռազմակալել Նախիջևանն ու Ղափանի մերձակա գավառները։ Նահանջելով թշնամու գերազանցող ուժերի առաջ՝ 1727 թ. գարնանը Դավիթ Բեկն իր մի քանի հավատարիմ զինակիցների հետ ամրացավ Հալիձորի բերդում։ Օսմանցիները չկարողացան ներթափանցել բերդ։ Մի քանի օր անց Մխիթար սպարապետի ու Տեր Ավետիսի գլխավորած խմբին հաջողվեց գաղտնուղով դուրս գալ բերդից և թիկունքից հարձակվելով թշնամու վրա՝ պարտության մատնել նրան։ Դրան հաջորդած Մեղրիի հաղթանակից հետո Դավիթ Բեկը կապ հաստատեց Ատրպատականում գտնվող Սեֆյան շահ Թահմասպ IIի հետ՝ հակաօսմանյան շարժումը համատեղ կազմակերպելու առաջարկով։ Վերջինս իր հատուկ հրովարտակով ճանաչեց Դավիթ Բեկի իշխանությունը Սյունյաց երկրում, անգամ արտոնեց նրան դրամ հատել։ Սակայն այս ձեռքբերումը տևական չեղավ. Դավիթ Բեկի հանկարծակի մահվանից հետո (1728 թ.) նրա հետևորդների շրջանում ակտիվացան կա՛մ ռուսական, կա՛մ պարսկական, կա՛մ էլ օսմանյան աջակցությունն ակնկալող ուժերը։ Իրավիճակը չշտկվեց, անգամ այն ժամանակ, երբ ազատագրական պայքարի գլուխ անցած Մխիթար Սպարապետը մի շարք ռազմական հաջողություններ ունեցավ օսմանցիների դեմ։ Տարաձայնությունների հետևանքով ապստամբական ուժերի կազմալուծումը հնարավոր չեղավ կասեցնել։ Հայ զինվորականության շրջանում ծայր առած տարաձայնությունները պառակտեցին ուժերը։ 1730 թ. Մխիթար Սպարապետը դավադրաբար սպանվեց։ Չնայած Արցախի և Սյունիքի ազատագրական շարժումերը վերջնական հաջողության չհասան, սակայն ազատագրական պայքարը դուրս եկավ ծրագրային և ինքնապաշտպանական փուլերից։ Այն վերածվեց լավ կազմակերպված և հետևողական ռազմական շարժման։

Առաջադրանքներ
ա. Ներկայացրո՛ւ։ Ինչո՞վ էր պայմանավորված, որ XVI-XVII դդ. հայ ազատագրական շարժման ղեկավարումը ստանձնեց հայոց եկեղեցին։
XVI-XVII դարերում հայոց եկեղեցին ղեկավարեց ազատագրական շարժումը, կարողացավ միավորել ժողովրդին՝ կրոնական և ազգային արժեքների շուրջ։
բ. Բացատրի՛ր։ Ինչո՞ւ էին XVI-XVII դդ. հայ ազատագրական շարժման առաջնորդները Հայաստանի ազատագրման գործը կապում արևմտաեվրոպական երկրների հետ։
Հայաստանն ազատագրելու համար ազատագրական շարժման առաջնորդները դիմում էին արևմտաեվրոպական երկրներին, քանի որ նրանք կարող էին աջակցել Հայաստանինմ Օսմանյան և Պարսկական տիրապետությունից ազատագրման պայքարում։
գ. Վերլուծի՛ր։ Որքանո՞վ էին իրատեսական Օրիի «Պֆալցյան» և «Մոսկովյան» ծրագրերը։ Որո՞նք էին եվրոպական երկրների և Ռուսաստանի շահերը Հայաստանի ազատագրության հարցում։
Իսրաել Օրիի «Պֆալցյան» և «Մոսկովյան» ծրագրերը անիրատեսական էին, քանի որ Եվրոպան չէր ցանկանում բախվել Օսմանյան կայսրության հետ, իսկ Ռուսաստանը այդ ժամանակ խոստացավ նրան աջակցել, երբ ռուսշվեդական պատերազմը ավարտվի։