Գիժ մոծակի պարի ժամին

Զարկեց հանկարծ աշնան քամին,

Ուժը խըլեց, ուշքը տարավ:
Գիժը մին էլ մըտիկ արավ,
Որ էն արև
Աշխարհքն արդեն պատած ողջ սև,
Լացով, թացով սուգ է անում,
Դողում, պարում ու դալկանում…
Շուտիկ, շուշտիկ իրեն կինն էլ
Սուսիկ-փուսիկ կողքից կորել,
Ով գիտի՝ ինչ ծակ էր գըտել,
Մինչև գարուն մեջը մըտել:

Սոված, սառած
Ու սալարած
Վեր թըռավ՝ վար, դես ընկավ՝ դեն,
Ժիր Մըրջյունի տաքուկ ու շեն
Բանը հիշեց, ելավ գընաց,
Դըռան առջև տըխուր տըզզաց.
— Բա՜ց արեք, բա՜ց…
Էս տարաժամ՝ թըշվառ ձենից
Կոպիտ, թուխ-թուխ,
Հաստագըլուխ
Մի պահապան զարթնեց քընից,
Ներսի մըթնում մի կերպ արավ,
Փակած դուռը նեղ ծերպ արավ,
Տեսավ՝ սևով, թևով զուգված՝
Դըռան առջև մինը տընկված,
Ոտները թել,
Ինքը մի գել:
— Հե՛յ, ո՞վ ես դու,
Ա՜խպերացու:
— Տը՛զ-պը՛զզ, ասավ, Մոծակն եմ ես.
Բա չե՞ս ասիլ՝ էսպես, էսպես.
Ամառն ամբողջ,
Ուրախ, առողջ,
Պայծառ ու տաք
Արևի տակ
Կինըս աշխույժ սազ էր ածում,
Ես էլ անհոգ խընդում, ցընծում,
Տեսակ-տեսակ պարեր պարում,
Սըրա նըրա թուշն համբուրում
Ու վայելում ամեն բանից,
Ամեն բարուց ու սեղանից,
Լիքը այգում,
Ճահճոտ մարգում,
Ճոխ տըներում,
Պալատներում…
Մի անգամ էլ, երբ որ էսպես
Պարում էի, մինը անտես
Էնպես զարկեց՝ ուշքըս անցավ:
Ուշքի որ գամ՝ ի՞նչ տեսնեմ լավ.—
Երկինքը թուխպ, երկիրը սև,
Դառը քամի, սառը անձրև,
Արար աշխարհն պաղել, փոխվել…
Կողքիցըս էլ կինս է փախել,
Էլ ի՞նչ ասեմ, ողջը մի-մի
Էն ի՞նչ լեզու կարա պատմի
Կամ ի՞նչ բերան,
Չըտեսնըվա՛ծ, հըրաշք մի բան…
Հիմի էսպես՝ սոված, մենակ,
Մընացել եմ պատերի տակ,
Տեղ չի ունեմ, կեր չի ճարվում:
Ես էլ եմ հո շատ մըճըրվում,
Բայց ի՞նչ անեմ, ո՞ւր գընամ էլ,
Երեսս էլի ձեզ եմ արել:
Աստծու սիրուն, մի՜ խընայեք,
Էս մի ձըմեռ շահեք, պահեք,
Մինչև նորից գարուն բացվի,
Աշխարհքն էլ ետ բարով լըցվի:
— Դե լա՜վ, դու կաց, ներս գընամ ես,
Տեսնենք՝ ներսից ինչ կասեն քեզ:
Ասավ պահնորդն ու մեջեմեջ
Կոկ սենյակներն անցավ անվերջ,
Մինչև հասավ ներսի տունը,
Ուր ապրում էր մեծ Մըրջյունը
Առատ կյանքով,
Իր համայնքով:
Գընաց իրենց լեզվով հայտնեց,
Մըրջյունը լուռ լըսեց, մըթնեց,
Ու ետ դարձավ
Էսպես ասավ.
— Գիժ Մոծակի համա՞ր եմ ես
Ողջ ամառը արևակեզ՝
Էնքան ջանքով
Ու տանջանքով
Տուն տեղ դըրել, ճամփա հարթել,
Ամբար շինել, պաշար կիտել,
Որ ամառը ծույլ պըտըտի,
Ձմեռը գա նըստի ուտի՞…
Մեր ծույլերին ջարդել ենք մենք,
Ուրիշ ծույլի՞ բերենք պահենք…
Կերթաս կասես էդ անպետքին,
Բանի, գործի ժամանակին
Ով փոխանակ աշխատելու,
Ուշք ու միտքը տա խընդալու,
Պարապ շըրջի, երգի, պարի,
Սըրա նըրա թուշն համբուրի,
Էս կուռ վազի, էն կուռ ցատկի,
Վերջը էդպես պիտի սատկի:

Առաջադրանքներ
1.Թվարկեք բալլադի հերոսներին և բնութագրեք նրանց։
Մեծ մրջյունը շատ ժլատ էր, Մոծակը անգործ, իսկ պահապանը շատ բարի և հասկացող։
2.Ո՞րն է բալլադի ասելիքը։՞
Բալլադի ասելիքը այն է, որ չպետք է լինել անգործ, ուղղակի պարել երգել, պետք է օգնել բոլորին և աշխատել, որ այդպես չլինի։
3.Գրեք բալլադի ասելիքին համապատասխան ասացվածքներ, թևավոր խոսքեր։
-Ով աշխատի նա կուտի։
-Աշխատանքը մայրն է ամեն բարիքի, իսկ ծուլությունը չարիքի։
-Աշխտանաքը գայլ է, անտառ չի փախչի։
-Երկաթը տաք-տաք են ծեծում։
-Աշխատասիրությունը սովորում են երեք տարում, իսկ ծուլություն 3 օրում։
4.Համամի՞տ եք մրջյունի հետ, պատասխանը հիմնավորեք։
Համաձայն չեմ, ես խղճում եմ մոծակին, բայց իրականում պետք չէ ծույլ լինել։
5.Փորձեք արդարացնել մոծակին։
Անխելք էր, չէր հասկանում, որ ամառը հավերժ չէր։ Բայց մրջյունը պետք է խորհուր տալ։ Լինել նրա կողքին և Մոծակին հասկացնել։
6.Բալլադից դուրս գրեք բոլոր բայերը, դրեք ուղիղ ձևով և ըստ վերջավորության 2 խմբի բաժանեք ՝ել, ալ վերջավորություն ունեցողների։

7.Բալլադում գտեք հետևյալ հատվածը և փորձեք բացատրել՝
Ոտները թել,
Ինքը մի գել:
Ոտները թել,
Ինքը մի գել:
Հեղինակը ուզում էր նկարագրել մրջյունին, փոքր ոտքերով, մեծ մարմինով։

Մթնոլորտի տաքացումը: Երկիր մոլորակի լույսի և ջերմության հիմ­նական աղբյուրն Արեգակն է: Արեգակից ստացվող ջերմության շնորհիվ՝ սկզբից տաքանում է երկրագնդի մակերևույթը, և ապա՝ այդ ջերմությունը հաղորդվում է մթնոլորտին:

Արեգակի ճառագայթներն ազատ անցնում են օդի միջով, և այն գրեթե չեն տաքացնում: Պատճառն այն է, որ օդն ապակու նման թափանցիկ է: Ե­թե տանը կամ դասարանում շոշափեք պատուհանից ներս ընկած ճառա­գայթների տակ գտնվող առարկաները` նստարանը, աթոռը, սեղանը, պա­յուսակը և այլն, ապա կզգաք, որ դրանք տաք են: Սակայն պատուհանի ա­պակին, որով անցնում են ճառագայթները, նույն պահին սառն է:

Երկրի մակերևույթից ինչքան բարձրանում ենք դեպի վեր, այնքան օ­դի ջերմաստիճանը նվազում է: Հայտնի է, որ ներքնոլորտի ստորին շերտե­րում յուրաքանչյուր 1 կմ բարձրանալիս օդի ջերմաստիճանը նվազում է միջինը 5-6 °C-ով: Օրինակ՝ եթե ծովի մակարդակին օդի ջերմաստիճանը +24 ⁰C է, ապա ծովափին գտնվող 2 կմ բարձրութլամբ լեռան գագաթին նույն պահին կլինի +14 ⁰C (24 ⁰C — 2 ■ 5 ⁰C = 14 ⁰C):

Օդի ջերմաստիճանի չափումը: Օդերևութաբանական կայանում օդի ջերմաստիճանը չափում են ստվերում՝ ջերմաչափով, որը տեղադրված է փայտից պատրաստված հատուկ տնակում: Տնակը տեղադրում են գետնից 2 մ բարձրության վրա, որպեսզի Երկրի մակերևույթին գտնվող առարկաների ջերմությունը չազդի ջերմաչափի ցուցմունքի վրա:
Օդի ջերմաստիճանը չափում են օրական 8 անգամ՝ 3 ժամը մեկ:

Օդի օրական միջին ջերմաստիճանը հաշ­վում են հետեյալ կերպ: Ենթադրենք՝ օրվա ըն­թացքում կատարված 8 չափումից ստացվել են հետեյալ արդյունքները՝ 0⁰, -2⁰, -4⁰, +1⁰, +4⁰, +10⁰, +5⁰, +2⁰C: Այս չափումներից առանձին-առանձին հաշվում ենք դրական ջերմաս­տիճանների գումարը՝ +22 ⁰C, և բացասական ջերմաստիճանների գումարը՝ -6 ⁰C, այնուհետե (22 — 6) տարբերությունը բաժանում չափումների թվին՝ 8-ի՝ (22 — 6) : 8 = +2⁰C: Այսպիսով՝ այդ օրն օդի միջին ջերմաստիճանը +2 ⁰C է:

Նույն ձևով հաշվում են ամսական և տարեկան միջին ջերմաստիճան­ները:

Օրվա ընթացքում օդի ամենացածր ջերմաստիճանն անամպ օրերին դիտվում է վաղ առավոտյան՝ արևածագից առաջ, իսկ ամենաբարձրը՝ կե­սօրից 2-3 ժամ հետո:

Մայրամուտից հետո Երկրի մակերևույթը, ամբողջ գիշեր ջերմություն չստանալով, սառում է: Արևածագից սկսած՝ օդը նորից տաքանում է, և ժամը 14-15-ին դիտվում է օդի ամենաբարձր ջերմաստիճանը: Պատճառն այն է, որ սկզբից տաքանում է Երկրի մակերևույթը, ինչից հետո նոր միայն՝ ջերմությունն աստիճանաբար հա­ղորդվում է մթնոլորտին, որը 2-3 ժամ ուշացու­մով է տաքանում:

Ջերմության, բաշխումը Երկրի վրա: Երկ­րագնդի վրա Արեգակից ստացվող ջերմութ­յունը բաշխվում է խիստ անհավասարաչափ: Դա պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ աշխարհագրական տարբեր լայնություն­ներում Արեգակի ճառագայթները տարբեր անկ­յան տակ են ընկնում Երկրի մակերևույթի վրա:

Երկրագնդի ցածր լայնություններում, մաս­նավորապես՝ հասարակածի վրա, ճառագայթներն րնկնում են հիմնակա­նում ուղղահայաց, և այդ պատճառով այս լայնություններն ավելի շատ ջերմություն են ստանում:

Դեպի բարձր լայնություններն Արեգակի ճառագայթների կազմած անկունր Երկրի մակերևույթի հետ աստիճանաբար փոքրանում է, իսկ բևեռներում գրեթե շոշափում է: Ուստի այս լայնություններն Արեգակից ա­վելի քիչ ջերմություն են ստանում, և ցուրտ է լինում:

Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Ինչո՞ւ օդն անմիջապես չի տաքանում Արեգակի ճառագայթներից:
   Արեգակի ճառագայթներն սկզբից տաքացնում են երկրի մթնոլորտը, այնուհետև սկսում է տաքանալ օդը։
2. Ներքնոլորտում ըստ բարձրության ինչպե՞ս է փոխվում օդի ջեր­մաստիճանը:
   Յուրաքնչյուր կմ բարձրության վրա օդի ջերմաստիճանը նվազում է 5-6 աստիճանով։
3. Ինչո՞ւ երկրագնդի տարբեր լայնություններ տարբեր քանակությամբ ջերմություն են ստանում Արեգակից:
   Երկրագնդի ցածր լայնություններում Արեգակի ճառագայթները ուղղահայաց են ընկնում ինչից այդտեղ շատ տաք է լինում։ Որքան ճառագայթի ընկնելու անկյունը փոքրանում է, այնքան տվյալ տարածքում ցուրտ է լինում։
4. Երևանում օդի ջերմաստիճանը +25⁰C է: Հաշվեք, թե նույն պահին օդի ջերմաստիճանը որքա՞ն կլինի Արագածի գագաթին, եթե վերջինս Երևանից բարձր է մոտ 3 կմ:
   +25⁰C-(3×5)=+10⁰C

1. «Պոչատ աղվեսի» պոչը նրա մարմնի երկարության 5/9 մասն էր։ Որքա՞ն էր աղվեսի պոչի երկարությունը, եթե աղվեսի մարմնի երկարությունը 90 սմ էր։
   90:9=10×5=50
   2.  «Կիկոսի մահը» հեքիաթում  հայրը աղջկան  ուղարկում է աղբյուրից ջուր բերելու  և  տալիս է  5 լ և 4 լ տարողությամբ 2 կուժ։  Կկարողանա՞  այդ կուժերի  օգնությամբ աղջիկը  աղբյուրից բերել  ճիշտ 2 լ  ջուր։
   Այո
   3.  «Շունն ու կատուն »հեքիաթում կատուն 40 սմ երկարությամբ   գառան մորթուց կարող էր շան համար 1 գդակ կարել։ Որքա՞ն էր շան ճանկած  գառան  մորթու երկարությունը, եթե կատուն այդ մորթուց իր համար 2 միանման  գդակ կարեց, որոնցից յուրաքանչյուրի երկարությունը  շան  1  գդակի  մորթու  երկարության  3/4  մասն է կազմում:
   40։4=10, 10×3=30, 30×2=60
   4.  «Ոսկու կարասը» հեքիաթում, եթե իմաստունները վճռեին, որ  կարասի մեջ եղած ոսկու  2/6 մասը պետք է տալ  վարող գյուղացուն, իսկ մնացած մասը` հողատիրոջը, ապա հողատիրոջը  ոսկու  ո՞ր մասը կհասներ։
   6/6-2/6=4/6
   5.  «Բարեկենդանը» հեքիաթում մարդը որքա՞ն բրինձ էր գնել, եթե  յուղն ու բրինձը միասին  100 կգ էին  ու  հայտնի է, որ բրինձը  3 անգամ շատ էր կշռում յուղից։
   100:4=25
   6.Սիրելի սովորողներ, ընտրեք Հովհաննես Թումանյանի հեքիաթներից որևէ մեկը և կազմեք խաչբառ, որի պատասխանը կլինի հենց այդ հեքիաթի վերնագիրը կամ հերոսները։
   

172. Change to the plural as in the example.
That is an ox.-Those are oxen.
I am a student.-We are students
She is a women.-Those are women.
This is a goose.-Those are geese.
He is a good doctor.-Those are good doctors.
That is a big box.-Those are boxes.
173.Fill in with “some” or “any”
There are some glasses on the table.
Is there any milk in the fridge?
There is some water in the glass.
There isn’t any coke in the bottle.
Are there any students in the classroom.
174.Fill in the blanks using “in” “at” or “on”
On Sunday.
In the afternoon.
At night
At 3 o’clock
On February 1st
On summer
On Easter.
On Thursday morning.
In the morning.
In 1992.
On Christmas.
In August.
175.Fill in the blanks with Simple Present or Present Continuous.
Every day my father drives to work he works in a bank. He likes his job.
He wakes up on 7 o’clock every morning. He makes breakfast for us all.
We are eating at the moment. He always leaves at half past seven. At the moment he is laughing because Ted, my brother told him a joke.
176. Fill in “who”, “whose”, “where”, “what time?” And “why?”
What time is it?-It’s 8:30
Whose is this car?-It’s my fathers.
Who is she?-She’s my sister.
Where is the milk?-It’s in the fridge.
Why are you wearing a coat?-because it’s cold outside.
Why did she leave?-it’s 6:20
177.Look at the picture and complete the sentences with the correct prepositions from the list below.
Look at this pet shop. There is a goldfish bowl on the table. There is a goldfish in the bowl. The cat is next to the bowl. The dog is under the table. And above the goldfish bowl there is a bird in the cage. The goldfish bowl is between the cat and dog biscuits. There’s a ball behind the plant.
178. Fill in “how much” or “how many”.
How much money have you got?
How much water is there in the bottle?
How many trees are there In the garden?
How much milk does the baby drink?
How many friends have you got?
179.Find the mistakes and correct them.
1. Is waiting
2. Is taking
3. Is
4. It was raining
5. Is holding
6. likes
7. Are
180.Fill in with simple past.
1. Is driving
2. Is sleeping
3. Is
4. arrived
5. ran
6. ate
7. played
8. left
9. went
10. had
11. swam
181.Fill in the blanks with the simple past
1.did you go?
2.went
3.did you stay?
4.stayed
5.had
6.did you?
7.didn’t go anywhere
8.was
9.stayed
10.came
11.were
182.Put in the verbs in Simple Present or Present Continuous.
1.are
2.am
3.is
4.works
5.am
6.is
7.where are they doing?
8.is at the shops
9.are buying
10.are playing
11.are you doing?
12.am watching

Սկսել եմ կարդալ Լևոն Նեսի «Բալզակը» վիպակը։ Բալզակը շատ իմաստուն շուն է։ Բալզակ անսովոր անուն է շան համար։ Հեղինակը փորձել է մարդուն նայել կենդանու, այս դեպքում՝ շան աչքերով։ Երբեմն կենդանին ավելի բանական է, քան մարդը։

Բալզակը ծնվել է եղբոր հետ, բայց ցավոք եղբայրը դեռ փոքրուց մահանում է․․․ Մի օր Բալզակին երկու տղամարդ են մոտենում, մեկն ասում է․ «Նայի՛ր, սա հաստատ որսորդական շուն է!», և մոտենում Բալզակին։ Այդ տղամարդը նրան վեցնում է իր հետ տուն, և հենց այդ օրը Բալզակը այդ տանը ապրող մի շան հետ է ծանոթանում, որի անունը Ռեքս է։ Բայց մի օր Սարգիսը (այդ տղամարդը) Բալզակին տանում է զբոսնելու, և նրանք, քայլելով հասան մի տեղ, որտեղ հավաքված են եղելշատ մարդիկ, իսկ նրանց մեջ տեղում մի մեծ շուն էր։ Սարգիսը Բալզակին արձակեց և հեռացավ։ Այդ շունը սկսեց կծել Բալզակի թաթը, բայց Բալզակը պատահաբար թաթով ճանգռեց այդ շան դունչը։ Հետո զայրացած Սարգիսը Բալզակին վերցրեց և նրանք գնացին մի չորացած դաշտ։ Սարգիսը շատ բարկացած էր, նա ոտքով խփեց Բալզակի դնչին, Բալզակը ընկավ գետնին, իսկ Սարգիսը գնաց տուն․․․ Մի քիչ հետո Բալզակը արթնացավ և մի կերպ հասավ բակ։ Նա տեսավ աստիճաններին նստած Սարգիսին, նրա բարկությունը դեռ չէր անցել։ Ռեքսը մոտեցավ Բալզակին և հասկացրեց, որ նա ավելի լավ է հեռանա, քանի որ Սարգիսը շատ բարկացած է։ Բալզակը հրաժեշտ տվեց Ռեքսին և հեռացավ․․․ Բալզակը շատ ման եկավ և գտավ մի վրան, նա այնտեղ պառկեց, բայց նրա թաթը և դունչը շատ էին ցավում։ Հետո նա զգաց, որ շատ սոված է, և նրա մոտ թռավ մի բազե, հարցրեց՝ թե ին՞չ է եղել։ Բալզակը ամեն ինչ պատմեց, ու բազեն մի կտոր հաց բերեց նրան և անհետացավ, բայց Բալզակի դունչը այնքան էր ցավում, որ նա չեր կարողանում ուտել․․․

16․03․2022

Հետո նրա դիմացով անցավ մի փշոտ կլորակ, դա ողզին էր։ Նա ոզնուն կանգնացրեց և հարցրեց, որտե՞ղ ես այդքան շտապում։ Ոզնին պատասխանեց, որ իրենց մոտ հիմա քնելու ժամն է, նրանք ողջ ձմեռ քնում են։ Եվ Բալզակը հարցրեց մարդկանց մասին։ Ոզնին ասաց, որ ատում է մարդկանց, մանավանդ որոսորդներին։ Քանի որ մի օր իր ոզնուկներին երկու որսորդ սպանել են։ Վերջում նրանք իրար հրաժեշտ տվեցին և ոզնին հեռացավ։ Բալզակը հասկացավ, որ արդեն սովը անտանելի է դարձել, և փորձեց ուտել այդ հացի կտորը։ Նրա մոտ դա ստացվեցլ, հետո նա որոշեց ճանապարհով գնալ, և տեսնել թե, որտե՞ղ է այն տանում։ Նա շատ երկար քայլեց և վերը տեասվ մի ավտոմեքենա, որի կողքը երկը տղամարդ կար։ Բալզակը մոտեցավ նրանց և նրանցից ստացավ երկու կտոր միս։ Հետո նա շարունակեց իր ճանապարհը և հանդիպեց ցուցանակ, որի վրա գրված էր «Երևան», նա որոշեց գնալ այդ ցուցանակի ուղղությամբ և հասավ մի տեղ, որտեց շա՜տ մարդ կար։ Առաջինը նա փորձում էր մարդկանցից հեռու մնալ, բայց հետո սկսեց ազակ քայլել։ Արդեն մթնել էր, և Բալզակը որոշեց պառկել մի խանութի դեմի գորգին։ Խանութից դուրս եկավ մի մորուքավոր մարդ և նույպես նրան կերակրեց, իսկ հետո իր հետ խաղաց, ու նրանք երկուսն էլ քնեցին․․․

30․03․2022

Առավոտյան Բալզակը արթնացավ միայնակ, իսկ մորուքավոր մարդը չկար, գնացել էր տուն։ Բալզակը սովորել էր, որ այդ մարդն այցելում էր իրեն լուսաբացից քիչ անց։ Երբ մենակ էր մնում Բալզակը, գնում էր ուտելիք փնտրելու, իսկ երբ գտնում էր, ուտում ու քաղցը հագեցնում, գնում էր իր մայրիկին փնտրելու։ Իր մայրիկի մասին հարցուփորձ էր անում ամեն պատահած կենդանուն, նրանք մանրամասն հարցնում էին իր մայրիկի տեսքի մասին։ Կենդանիների մեծ մասն էլ չէր նկատում Բալզակին։ Ու մի օր, երբ մորուքավոր մարդը եկավ Բալզակի մոտ, շունը զգաց, որ մարդը շատ անհանգիստ է։ Նրան մոտեցավ մեկ այլ, գեր մարդ ու բողոքեց, որ շունը մեկ ուրիշի խանութի մոտ կեղտոտել է, նրան պետք է հեռացնել տարածքից։ Մորուքավոր մարդը ներեղություն խնդրեց Բալզակից, վերցրեց գեր մարդու տված պարանը, փորձեց վիզը գցել, բայց Բալզակն ընդդիմացավ։ Որոշեցին գրկել, դնել մեքենայի մեջ։ Այդպես էլ արեց գեր մարդը և տարավ Բալզակին Երևանից դուրս, բաց թողեց ամայի մի տեղ։ Շունը հասկացավ, որ ատում է բոլոր մարդկանց։ Մի քանի րոպե քայլելուց հետո Բալզակը հանդիպեց մի մոխրագույն շանը, որ տխուր քայլում էր այդտեղ։ Բալզակը հետաքրքրվեց ու պարզեց, որ նրան տերն է դուրս շպրտել տնից, և հիմա նա սոված-մրսած է։
Շանը դուրս էին շպրտել, որովհետև նա լիզել էր մանկասայլակում պառկած ու լացող փոքրիկի այտը։ Բալզակը օգնեց նոր ընկերոջը ուտելիք գտնել, և մի փոքր անց նրանք երկուսով արդեն կռծում էին աղբարկղից գտած ոսկորները։

08.04.2022

Մի օր, երբ Բալզակը և իր ընկերը զբոսնում էին այգում, նրանք նկատեցին մի աղջիկ, որը վազում էր։ Աղջիկը նրանց նկատեց և մոտեցավ։ Նա երկուսին էլ շոյեց, հետո գրպանից հանեց հեռախոսը և ինչ-որ մեկին զանգահարեց։
— Արտ, բարի լույս։ Դուրս եմ եկել վազելու։ Լսի՛, ինչ էի ուզում ասել։ Դու դեռ ուզում ես, չէ՞, շուն պահենք, սիրելիս։ Ես այգում երկու շատ սիրուն շուն տեսա։ Մի րոպե․․․ Հա՛, մեկն աղջիկ ա, մյուսը՝ տղա։ Արի աղջկան վերցնենք, թե չէ տղան կարողա պատերին չիշիկ անի։ Ի՞նչ տեսք ունի։
Աղջիկը ուշադիր նայեց Բալզակի ընկերոջը և ասաց։
— Մոխրագույն ա ու միջին չափի։ Պուդելի ա նման, բայց հաստատ չեմ կարող ասել՝ մաքուր պուդել ա, թե խառնուրդ։ Բայց ինչ տարբերություն, Արտ։ Շունը շուն ա։ Ինքը շատ սիրուն ա։ Արի վերցնենք։ Խնդրում եմ, Խնդրում եմ, Խնդրում եմ․․․
Նա մի ակնթարթ լռեց և շներին նայեց, հետո ուրախությունից սկսեց ծիծաղել և թռչկոտել տեղում։ Նա ծնկի իջավ և սկսեց կանչել իր մոտ Բալզակի ընկերոջը։ Ընկերը նայեց Բալզակին՝ ասես խորհուրդ հարցնելով, արժի՞ արդյոք մոտենալ աղջկան։ Բալզակը ասաց, որ արժի։ Ընկերը մոտեցավ աղջկան։ Աղջիկը նրան գրկեց ոտքի ելնելով, նայեց Բալզակին և ասաց։
— Կներե՛ս սիրուն շունո։ Դու էլ ես շատ լավը, բայց մենք չենք կարող միաժամանակ երկու շուն պահել։ Հավատա, ընկերուհուդ շատ լավ կլինի մեզ հետ, մենք նրան կխնամենք։
Նա շոյեց Բալզակի գլուխը և հեռացավ, Բալզակը վազեց նրանց հետևից, բայց հետո հասկացավ, որ աղջիկը վնաս չի տա իր ընկերոջը։

15․04․2022
Երբ օրերը տաքացան, փողոցները դարձան ավելի մարդաշատ։ Մի օր Բալզակը փողոցում հանդիպեց մի ծերուկին, ով նրան իր տուն տարավ։ Ծերուկը մենակ էր ապրում, բայց մեծ տուն ուներ։ Նա ցույց տվեց Բալզակին իր տան բոլոր սենյակները և մի սենյակ առանձնացրեց շան համար, նաև պետքարանի անկյունը ցույց տվեց։ Ծերուկը հասկացավ, որ շունը սոված է, և մոտեցավ սառնարանին, հանեց խոզապուխտը, հյուրասիրեց շանը, իսկ գնաց խանութ՝ առևտրի։ Այդ տուն հաճախ էին գալիս ծերուկի ընկերները, նրանք լավ էին դիմավորել շանը, խաղալիքներ և համեղ ուտելիք էին բերում Բալզակի համար։ Բալզակն իմացավ, որ իր նոր տիրոջ անունը Մինաս է։ Նրանք հաճախ միասին դուրս էին գալիս զբոսնելու։ Մինասը հաճախ էր գիշերները ուշ գալիս տուն ու նստում միջանցքում։ Շունը զգում էր, որ Մինասից տհաճ հոտ է գալիս․ նա գնում էր խմելու։ Շունը երկար ժամանակ չէր հասկանում՝ ինչու է Մինասը տխուր։ Մի անգամ, երբ Մինասը էլի գնացել էր, նա պատուհանի մոտ հանդիպեց ագռավին, որը պատմեց շանը Մինասի տխրության պատճառը։ Պարզվում է, շատ տարիներ առաջ նա սիրել է մի աղջկան, ով անսպասելի հեռացել էր Մինասի կյանքից, իսկ Մինասը մինչ օրս նրան սպասում է։ Նրանց վերջին հանդիպումն եղել է այն այգում, որտեղ Մինասն ու Բալզակն ամեն օր զբոսնում են։

22․04․22

Մի օր Մինասը շատ վատացավ, և Սուրենը (այն տղամարդը, որը հաճախ գալիս էր Մինասին հյուր) եկավ Մինասի մոտ։ Մինասը անդադար պառկած էր անկողնում, և Սուրենը նրան միշտ օգնում էր։ Հաջորդ օրը Մինասը ավելի լավ զգաց իրեն։ Բալզակը շատ ուրախ էր, որ Մինասը գոնե մի քիչ լավացավ, բայց իրիկունը Մինասը մահացավ․․․ Մինասին դրեցին դագաղի մեջ և թաղեցին․․․ Այդ օրից հետո Սուրենը Բալզակին տարավ իր տուն, և նրանք միասին սկսեցին ապրել։

28.04.2022

Բալզակը նստեց Մինասի գերեզմանի մոտ և չէր ուզում հեռանալ։ Արդեն մթնում էր, Մինասի մյուս ընկերը՝ Անդրանիկը փորձեց նրան տուն տանել, բայց շունը գռմռաց մարդու վրա։ Գերեզմանատան պահակին խնդրեց, որ մի 2 ժամ մնա շան հետ, բայց պահակը հրաժարվեց։ Սուրենը բարկացավ, գրպանից թղթադրամ հանեց, տվեց պահակին։ Այդ ժամանակ նա համաձայնվեց, նույնիսկ առաջարկեց կերակրել շանը, բայց Սուրենը թույլ չտվեց։ Բալզակը ևս մի քանի ժամ մնաց Մինասի մոտ։ Ցրտեց, շունը տեսավ իրեն մոտեցող Անդրանիկին։ Այդ օրն առաջին անգամ շունն ուրախացավ․ վեր կացավ տեղից, թափահարեց պոչը ու գնաց դեպի Անդրանիկը։ Երկուսով տուն գնացին։ Օրեր շարունակ Բալզակը նստում էր պատուհանի մոտ ու սպասում Մինասին։ Մի օր էլ զբոսանքի ժամանակ շունն այլևս չդիմացավ ու որոշեց փախչել նոր տիրոջից։ Նա հեռացավ Անդրանիկից ու փախավ դեպի փողոցում դրված աղբարկղերը։ Նա կրկին ուզում էր փողոցում ապրել և այլևս չվերադարձավ Անդրանիկի տուն։ Ամբողջ օրն նա անցկացնում էր աղբամանների մեջ, երբեմն դուրս էր գալիս՝ ոտքերը մարզելու։ Երբ մի օր, մի մեծ ոսկոր գտած, ուտում էր, Բալզակի վրա երեք մեծ շուն հարձակվեցին, ուզում էին ոսկորը խլել։ Բալզակի ոտքը վնասել էին, նա առաջին անգամ այնպես էր զայրացել, որ հարձակվել էր շների վրա։ Ցավոք, շներին հաջողվեց խլել ոսկորը։ Հաջորդ օրը, երբ Բալզակը քնած էր, զգաց, որ գլխին ձնագդի քցեցին։ Բարձրացրեց գլուխը, տեսավ իր հին ընկեր ագռավին։ Շունը վերջին անգամ հարցրեց՝ մայրիկիս չես տեսե՞լ։ Ագռավն ասաց, որ հնարավոր է հանդիպի իր մայրիկին այն այգում, որտեղ ամեն օր զբոսնել է։ Ամբողջ օր Բալզակն անցկացրեց այդ այգում։ Երեկոյան նա վերջապես տեսավ իր ծերացած մայրիկին, որ մի ծեր կնոջ հետ զբոսնում էր այդտեղ։ Բալզակը հասկացավ, որ մայրիկը երջանիկ է և վախեցավ մոտենալ։ Նա բերանով ծաղիկներ հավաքեց այգուց և գնաց Անդրանիկի տան մոտ։ Այստեղ նրան կրկին ուրախ էին տեսնել։

Բրո՛նզ ես, հո՛ւր ես,
Բրոնզե սո՛ւր ես,
Բրոնզե փա՛ռք ես,
Բրոնզե փա՛յլ-
Բայց դու զո՜ւր ես,
Ախ, իզո՜ւր ես
Կոտրում սուրս
Արևառ:
Ինչպես քաղցր
Մեր երգերը-
Մեր վերքերը
Հրաբույր-
Դու միշտ նո՜ր ես,
Ու հզո՜ր ես,
Ու բոսո՜ր ես,
Քաղցր քույր…’
Բրո՛նզ ես, հո՛ւր ես,
Բրոնզե սո՛ւր ես,
Բրոնզե փա՛ռք ես,
Բրոնզե փա՛յլ-
Բայց ափսո՜ս որ
Դու հեռո՜ւ ես-
Դու ուրո՜ւ ես
Արևառ…

Առաջադրանքներ
1.Ի՞նչ եք զգում բանաստեղծությունը կարդալիս։
Ես բանաստեղծությունը կարդալիս զգում եմ, որ հեղինակը կարոտում է ինչ որ աղջկա։
2.Ո՞ւմ է նվիրված բանաստեղծությունն ըստ ձեզ։
Ինձ թվում է, որ բանաստեղծությունը նվիրված է գեղեցիկ աղջկա։
3.Դուրս գրեք բանաստեղծության բոլոր գոյականները և դրանք օգտագոծելով ստեղծագործական փոքր աշխատանք ներկայացրեք։

Քամու առաջացումը: Ինչպես հայտնի է՝ Երկրի մակերևույթի վրա ջերմության անհավասարաչափ բաշխման պատճառով առաջացել են մթնո­լորտային բարձր և ցածր ճնշման վայրեր: Մթնոլորտային բարձր ճնշման վայրից օդի զանգվածր տեղափոխվում է ցածր ճնշման վայր, և առաջա­նում է քամի:

Քամու ուժգնությունր կախված է ճնշումների տարբերությունից, իսկ ճնշումների տարբերությունը՝ ջերմաստիճանների տարբերությունից, այս­ինքն՝ ինչքան մեծ է վերջինս, այնքան ուժեղ է քամին:

Քամու տեսակները: Տարբերում են քամու հետևյալ տեսակները՝ բրիզներ, լեռնահովտային քամիներ, մուսսոններ, պասսատներ:

Բրիզները մեղմ քամիներ են, դիտվում են ծովերի, լճերի, մեծ գետերի ու ջրամբարների ափերին: Դրանք առաջանում են հետևյալ կերպ: Ցերեկը ցամաքն ավելի արագ է տաքանում, քան նույն տարածքում գտնվող ջրավազանի ջուրը (լիճ, գետ): Ցամաքի վրա առաջանում է մթնո­լորտի ցածր ճնշում, իսկ ջուրը դեռ սառն է, դրա վրա գտնվող օդր չի հասց­րել տաքանալ, ուստի ճնշումը բարձր է:

Նման պայմաններում ջրի վրայի ավելի սառն ու ծանր օդը տեղափոխվում է դեպի ցամաք՝ ձևավորելով ցերեկային կամ ծովային բրիզը:

Երեկոյան ցամաքի մակերեսն սկսում է արագ սառել, գիշերը դրա վրայի օդը խտանում է և ծանրանում: Իսկ ջրային ավազանը դեռևս տաք է: Բնականաբար, դրա վրա օդը նույնպես տաք է, թեթև, իսկ ճնշումը՝ ցածր: Այս դեպքում քամին կփչի ցամաքից դեպի ջրային ավազան՝ ձևավորելով գիշերային կամ ցամաքային բրիզը։

Լեռնահովտային քամիները առաջանում են լեռների ու հովիտների միջև, որտեղից էլ ծագել է անունը: Այս քամիները նույնպես օրվա ընթաց­քում երկու անգամ փոխում են ուղղությունը՝ ցերեկը փչում են հովիտներից դեպի լեռները, իսկ գիշերը՝ լեռներից դեպի հովիտները:

Լեռնահովտային քամիներն առավել շատ դիտվում են տարվա տաք սեզոնում՝ երեկոյան ժամերին մեղմացնելով հովիտների տոթը: Դա շատ բնորոշ է Արարատյան գոգավորությանը, մասնավորապես՝ Երևան քաղաքին:

Մուսսոններ: Ի տարբե­րություն բրիզների և լեռնահով­տային քամիների՝ մուսսոններն ընդգրկում են ընդարձակ տա­րածքներ մայրցամաքների և օվկիանոսների միջև:

Մուսսոնները, նույնպես եր­կու անգամ փոխում են իրենց ուղղությունը, սակայն ոչ թե օր­վա, այլ՝ տարվա տաք և ցուրտ սեզոնների ընթացքում: Մուս­սոն բառն արաբերեն նշանա­կում է հենց տարվա սեզոն:

Տարվա տաք սեզոնին մուսսոններր փչում են ծովից դեպի ցամաք՝ բե­րելով առատ տեղումներ, իսկ ցուրտ սեզոնին՝ ցամաքից դեպի ծով է:

Պասսատներ: Պասսատներն արևադարձային լայնություններից դե­պի հասարակած փչող քամիներն են, որոնք իրենց ուղղությունը երբեք չեն փոխում: Պատճառն այն է, որ արևադարձային լայնություննե­րում մթնոլորտային ճնշումն ամբողջ տարվա րնթացքում միշտ բարձր է, իսկ հասարակածային լայնություններում՝ միշտ ցածր:

Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Ի՞նչ է քամին: Ինչպե՞ս է առաջանում:
   Երկրի մակերևույթի վրա ջերմության անհավասարաչափ բաշխման պատճառով առաջացել են մթնո­լորտային բարձր և ցածր ճնշման վայրեր: Մթնոլորտային բարձր ճնշման վայրից օդի զանգվածր տեղափոխվում է ցածր ճնշման վայր, և առաջա­նում է քամի:
2. Քամու ի՞նչ տեսակներ գիտեք: Որո՞նք են բնորոշ Հայաստանի տարածքին:
   Բրիզներ, լեռնահովտային քամիներ, մուսսոններ, պասսատներ, Հայաստանի տարածքին բնորոշ է լեռնահովտային քամին, բնորոշ է Արարատյան գոգավորությանը, մասնավորապես՝ Երևան քաղաքին:
3. Ինչո՞վ են բրիզները տարբերվում մուսսոններից:
   Մուսսոնները, նույնպես եր­կու անգամ փոխում են իրենց ուղղությունը, սակայն ոչ թե օր­վա, այլ՝ տարվա տաք և ցուրտ սեզոնների ընթացքում:
4. Ինչո՞ւ պասսատները չեն փոխում իրենց ուղղությունը:
   Պատճառն այն է, որ արևադարձային լայնություննե­րում մթնոլորտային ճնշումն ամբողջ տարվա րնթացքում միշտ բարձր է, իսկ հասարակածային լայնություններում՝ միշտ ցածր:

Ժխտական խոնարհում

289. Նախադասությունները ժխտական դարձրո՛ւ: Ինչի՞ միջոցով արեցիր:
Ձկների բնակարանը ծովն է:–Ձկների բնակարանը ծովը չէ։
Հատուկ նշված տեղով անցավ փողոցը:–Հատուկ չնշված տեղով անցավ փողոցը։
Առանց ջրի կյանք կա:–Առանց ջրի կյանք չկա։
Ճահճուտներում փարթամ խոտ ու հսկա ծառեր կան:–Ճահճուտներում փարթամ խոտ ու հսկա ծառեր չկան:
Առակագիր Կռիլովը երկար ժամանակ աշխատեց Պետերբուրգի հանրային գրադարանում:–Առակագիր Կռիլովը երկար ժամանակ չի աշխատել Պետերբուրգի հանրային գրադարանում:
290. Նախադասություaնները ժխտական դարձրո՛ւ: Ի՞նչ փոփոխություններ կատարեցիր:
Խաչմերուկում շարժումը չի կառավարում լուսակիրը:
Այդ լճի ջրերը չեն սառչում:
Նա իր երգը չի հորինել ժողովրդի համար:
Շունչը պահած մարդը չի կարողանում ջրի տակ մի րոպեից ավելի դիմանալ:
Նա չէր հետաքրքրվում ամեն ինչով:
Նրա հարցերի թիվը չէր մեծացել:
Երկու գրքերն իրարից չէին տարբերվում:

Բայը ցույց է տալիս գործողություն: Բայի ուղիղ ձևերն ունեն -ել կամ -ալ վերջավորություն (խոսել, խաղալ): Բայն ունի երեք դեմք՝ (I, II, III), և երկու թիվ՝ (եզակի, հոգնակի), որոնք արտահայտվում են բայական համապատասխան վերջավորություններով կամ օժանդակ բայի ձևերով (եմ, ես, է, ենք, եք, են, էի, էիր, էր, էինք, էիք, էին):

Բայը կարող է ցույց տալ ներկայում կատարվող, անցյալում կատարված կամ դեռ չկատարված, կատարվելիք գործողություն: Ըստ դրա էլ բայն ունի երեք ժամանակ՝ ներկա (գրում եմ), անցյալ (գրել եմ, գրեցի, գրում էի) և ապառնի (գրելու եմ, գրեմ, կգրեմ, պիտի գրեմ):

ԽՈՍՔԻ  ՄԱՍԵՐ
Հայերենում կա տասը խոսքի մաս՝ գոյական, ածական, թվական, դերանուն, բայ, մակբայ, կապ, շաղկապ, ձայնարկություն, վերաբերական:
ԳՈՅԱԿԱՆ
Առարկա ցույց տվող բառերը գոյականներ են:
Աթոռ, ծար, ամուր, շենք, գիրք, գիրչ, մազակալ, ձեռք, համակարգիչ, բաճկոն
ԱԾԱԿԱՆ
Ածականը ցույց է տալիս առարկայի հատկանիշ:
Գեղեցիկ, չար, բարի, փոքր, մեք, հետաքրքիր, խելացի, ուրախ, ջահել, հարմար
ԹՎԱԿԱՆ
Թվականը ցույց է տալիս առարկայի թիվ կամ թվային կարգ:
Վեց աթոռ, քսանչորս շուն, հինգ մատ, երեսուն մատիտ, վաթսունութ պատուհան, չորս հարյուր թսանութ թուղթ, ութ կոշիկ, երեք հեծանիվ, մեկ դուռ, տասնինը համակարգիչ
ԴԵՐԱՆՈԻՆ
Դերանունները անվան փոխարեն գործածվող բառեր են:
Նա, սա, դա, դու, այսքան, այդքան, այսպես, նրանք, դուք, մենք
ԲԱՅ
Բայը ցույց է տալիս գործողություն:
Վազել, գրել, խոսել, հավաքել, ուտել, պատրաստել, օգնել, սեփականացնել, մահանալ, մաքրել

🍄Ուղղահայաց🍄

• Գտիր  69 թվի ամենամեծ ու ամենափոքր բաժանարարների գումարը։
  69+1=70=Հ
• Գտիր  600  և 3000  թվերի ամենամեծ ընդհանուր բաժանարարը։
  600=Ո
• Գտիր  27000  և  1/9 մասը։
  27000:9×1=3000=Վ
• Գտիր  245  թվի  2/7 մասը։
  245:7×2=70=Հ
• Ո՞րն է ամենափոքր բնական թիվը։
  1=Ա
• Ո՞ր  թվի  5/8  մասն է  հավասար 250-ի։
  400=Ն
• Նարեն ու Նարեկը միասին ունեն  1200 դրամ։ Որքա՞ն գումար ունի Նարեն, եթե Նարեկը Նարեից 2 անգամ շատ գումար ունի։
  400=Ն
• Քանի՞  բաժանարար  ունի 16 թիվը։
  5=Ե
• Գտիր  2000  և 24000 թվերի ամենամեծ ընդհանուր բաժանարարը։
  2000=Ս

🌼Հորիզոնական🌼

• Ո՞ր   թվի  2/3 մասն է հավասար  6-ի։
  9=Թ
• Ո՞րն է 600 թվի ամենամեծ բաժանարարը։
  600=Ո
• Գտիր 7 և 1000  թվերի ամենափոքր ընդհանուր բազմապատիկը։
  7000=Ւ
• Գտիր 200 և 5  թվերի ամենափոքր ընդհանուր բազմապատիկը։
  200=Մ
•  Ո՞ր թիվն է   հանդիսանում  բոլոր բնական թվերի համար բաժանարար։
  Ն  1=Ա
• Գտիր 3 և 100  թվերի ամենափոքր ընդհանուր բազմապատիկը ։
  300=Յ
• Գտիր  24  թվի ամենափոքր  բաժանարարը։
  1=Ա
• Տուփում կա 100  կարմիր, 299 կապույը և 50 կանաչ գնդիկ։ Առանց նայելու   ամենաքիչը քանի՞ գնդիկ պետք է հանել տուփից, համոզված լինելու համար, որ 3 տարբեր  գույնի գնդիկներից էլ  դուրս   կգա։
  400=Ն

🌷Իմ խաչբառը🌷

Սևանավանք
հայկական վանական համալիր Սևանի թերակղզու վրա, Գեղարքունիքի մարզ, Հայաստան։Հիմնադրվել է 305 թվականին, երկու եկեղեցիները՝ 874 թվականին։ Սևանի վանքը գտնվում է Սևանի թերակղզում (նախկինում՝ կղզի), հիմնադրել է Գրիգոր Ա Լուսավորիչը 305 թվականին։Կղզին բերդապարիսպով ամրացված է եղել դեռևս բրոնզի դարում։ Այստեղ եղել է հեթանոսական մեհյան։ IX դարում Սևանը իրենց հենակետն են դարձրել Սյունյաց իշխանները։ 874 թվականին Աշոտ Բագրատունի թագավորի դուստրը, Սյունյաց Վասակ Գաբուռ իշխանի կինը՝ Մարիամը, այստեղ կառուցել է երկու եկեղեցի՝ Սրբոց Առաքելոց (մեծը) և Սուրբ Հովհաննու Կարապետի։ Առաքելոց եկեղեցու թմբուկի արևելյան նիստին պահպանվել է շինարարական արձանագրությունը՝ գրված 874 թվականին։Դեպի հարավ-արևելք, ոչ հեռու գտնվող Ս. Հովհաննու Կարապետի եկեղեցին ունի նույն եռաբսիդ հորինվածքը։ Արևմտյան կողմում կցվել է գավիթ, որը հնագույններից է (կանգուն էր մինչև 1930-ական թվականներ)։ Գավթի սյուները պսակել են փայտե քանդակազարդ խոյակները, որոնք այժմ պահվում են Հայաստանի պատմության պետական թանգարանում և Էրմիտաժում։ Ենթադրվում է, որ խոյակները բերվել են որևէ պալատական շենքից։ Նրանք իրավամբ հայկական միջնադարյան փայտագործական արվեստի արժեքավոր նմուշներ են։Բլրագագաթի վրա պահպանվել են գմբեթավոր դահլիճ տիպի եկեղեցու (կառուցվել է հավանաբար ավելի ուշ) մնացորդներ։ Համալիրի տարածքում կան բազմաթիվ խաչքարեր։ 1956-1957 թվականներին եկեղեցիները վերանորոգվել են։ Բլրի ստորոտում եղել է նաև ավելի ուշ շրջանի կառուցած Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին, որը 19-րդ դարավերջին փլուզվել է։

Սևանա լիճ
Բարձրլեռնային քաղցրահամ խոշոր լիճ Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզում՝ ծովի մակարդակից մոտ 1900 մետր բարձրության վրա։ Այն երկրագնդի քաղցրահամ ջուր ունեցող 2-րդ բարձրադիր լիճն է Հարավային Ամերիկայի Տիտիկակա լճից հետո։Լճի երկարությունը 70 կմ է, առավելագույն լայնությունը՝ 55 կմ։ Հայելու մակերեսը կազմում է 1260 կմ², որով ամենախոշորն է Հարավային Կովկասի տարածքում։ Միջին խորությունը 46.8 մ է, ամենախոր վայրը՝ 83 մ (Փոքր Սևան)։ Ջրի ծավալը 32,92 մլրդ մ³ է։ Սևանա լիճը Շորժայի ստորջրյա թմբով բաժանվում է 2 մասի՝ Մեծ Սևանի (37.7 մ միջին խորություն) և Փոքր Սևանի (50.9 մ)։Սևանա լիճը Հայկական բարձրավանդակի՝ մեծությամբ երրորդ լիճն է՝ Վանա լճից և Ուրմիոյից հետո։ Ի տարբերություն այդ երկուսի՝ բաց լիճ է և ունի քաղցրահամ ջուր։ Լիճ են թափվում 28 մեծ ու փոքր գետակներ որոնցից են՝ Արգիճի, Մասրիկ, Գավառագետ, Կարճաղբյուր, Վարդենիս, Ձկնագետ, սակայն սկիզբ է առնում միայն մեկը՝ Հրազդանը։ Չորս կողմում առանձնակի շրջապատում են Արեգունու, Սևանի, Վարդենիսի, Գեղամա լեռները։Սևանա լճի ջրերը Հրազդան գետի միջոցով ոռոգում են Արարատյան դաշտը։ Հրազդան գետի վրա կառուցված 6 էլեկտրակայանները ձևավորում են հանրապետության ամենամեծ՝ Սևան-Հրազդան կասկադը։ Խորհրդային իշխանության տարիներին լճի մակարդակը զգալիորեն իջել է, ինչի հետևանքով տարածաշրջանում առաջացել է էկոլոգիական խնդիր։1978 թվականին ստեղծվել է Սևան ազգային պարկը։