1. Նշե ՛ք մարզի գյուղատնտեսության գլխավոր ճյուղերը: Ի՞նչ գործոններ են
նպաստում դրանց զարգացմանը:
Արարատի մարզի գյուղատնտեսության գլխավոր ճյուղերն են խաղողագործությունը, պտղաբուծությունը, բանջարաբոստանային մշակաբույսերի մշակումը և անասնապահությունը։ Գյուղատնտեսության զարգացմանը նպաստում են Արարատյան դաշտի բերրի հողերը, տաք և արևոտ կլիման, երկար վեգետացիոն շրջանը և լավ զարգացած ոռոգման համակարգերը։
2. Որո ՞նք են Արմավիրի մարզի արդյունաբերության գլխավոր ճյուղերը:
Արմավիրի մարզի արդյունաբերության գլխավոր ճյուղերը հիմնականում կապված են գյուղատնտեսական հումքի վերամշակման հետ։ Այստեղ զարգացած են գինու և կոնյակի արտադրությունը, պահածոների և կաթնամթերքի արտադրությունը, ինչպես նաև ալրաղաց և հացաբուլկեղենի արտադրությունը։
3. Վերլու ծե ՛ք մարզի բնական պայմանները և թվարկե՛ք ռեսուրսները:
Արարատի մարզի բնական պայմանները բնորոշվում են հարթ և ցածրադիր ռելիեֆով, շոգ ամառներով և մեղմ ձմեռներով, տեղումները քիչ են: Մարզը հարուստ է բերրի հողերով, ջրային ռեսուրսներով, արևային էներգիայով և որոշ հանքային պաշարներով, ինչպիսիք են աղը և շինանյութերը։
4. Բնորոշե՛ք մարզի տարաբնակեցման հիﬓական գծերը:
Քաղաքները քիչ են, և բնակավայրերը հիմնականում կենտրոնացած են ճանապարհների և գյուղատնտեսական հողերի շուրջ։ Բնակչության մեծ մասը ապրում է գյուղական բնակավայրերում։ Գյուղերը խոշոր են և միմյանց մոտ տեղակայված։
5. Հաﬔմատե ՛ք Արարատի և Արմավիրի մարզերի բնակչությունը և տնտեսությունը: Նշե՛ք ընդհանուր և տարբերիչ գծերը:
Երկուսն էլ գտնվում են Արարատյան դաշտում և ունեն գյուղատնտեսական ուղղվածություն։ Երկու մարզերում էլ զարգացած է խաղողագործությունը և ոռոգվող հողագործությունը։ Սակայն Արմավիրի մարզում ավելի զարգացած է վերամշակող արդյունաբերությունը և բնակչության խտությունը ավելի բարձր է, մինչդեռ Արարատի մարզում ավելի մեծ դեր ունեն պտղաբուծությունը և հանքային որոշ ռեսուրսներ։
6. Գնահատե ՛ք Արմավիրի մարզի աշխարհագրական դիրքը:
Արմավիրի մարզի աշխարհագրական դիրքը կարելի է գնահատել որպես նպաստավոր։ Այն մոտ է Երևանին, սահմանակից է Թուրքիային և կարևոր տրանսպորտային ուղիների հանգույցում է գտնվում։ Սա նպաստում է առևտրի, գյուղատնտեսության և արդյունաբերության զարգացմանը։

1. Գենետիկան ուսումնասիրում է
   ա. կենդանիների վարքը
   բ. ժառանգականությունն ու փոփոխականությունը
   գ. բույսերի կառուցվածքը
   դ. Երկրի կառուցվածքը
2. Ժառանգականությունը նշանակում է
   ա. օրգանիզմի շարժվելու ունակություն
   բ. ծնողներից սերունդներին հատկանիշների փոխանցում
   գ. սննդի մարսում
   դ. շնչառություն
3. Փոփոխականությունը նշանակում է
   ա. օրգանիզմների նմանությունը
   բ. օրգանիզմների տարբերությունները
   գ. միայն աճը
   դ. միայն բազմացումը
4. Ժառանգական տեղեկատվության հիմնական միավորը կոչվում է
   ա. հյուսվածք
   բ. գեն
   գ. օրգան
   դ. բջիջ
5. Գեները գտնվում են
   ա. ցիտոպլազմայում
   բ. կորիզում
   գ. թաղանթում
   դ. վակուոլում
6. Քրոմոսոմները գտնվում են
   ա. բջջաթաղանթում
   բ. կորիզում
   գ. ցիտոպլազմայում
   դ. ռիբոսոմներում
7. Մարդու մարմնի բջիջներում քրոմոսոմների թիվը
   ա. 23 է
   բ. 46 է
   գ. 44 է
   դ. 48 է
8. Օրգանիզմների տարբերությունները կարող են առաջանալ
   ա. միայն ժառանգականության պատճառով
   բ. միայն միջավայրի ազդեցությամբ
   գ. ժառանգականության և միջավայրի ազդեցությամբ
   դ. միայն սննդի պատճառով
9. Ժառանգական փոփոխականության օրինակ է
   ա. մաշկի արևայրուքը
   բ. աչքերի գույնը
   գ. մկանների զարգացումը մարզումից
   դ. վերքի լավացումը
10. Գենետիկական հատկանիշները փոխանցվում են
    ա. շնչառության միջոցով
    բ. արյան միջոցով
    գ. ծնողներից սերունդներից
    դ. սննդի միջոցով

§20 Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Ի՞նչ բանաձևով են հաշվում հոսանքի աշխատանքը:
Բանաձև՝ A=U*I*t
2. Ո՞ր ֆիզիկական մեծությունն են անվանում էլեկտրական հոսանքի հզորություն:
Էլեկտրական հոսանքի հզորություն է կոչվում այն աշխատանքը (էներգիան), որը հոսանքը կատարում է մեկ միավոր ժամանակում։
3. Ի՞նչ բանաձևով են հաշվում հոսանքի հզորությունը:
4. Հզորության ի՞նչ միավորներ գիտեք: Ինչպե՞ս են առնչվում այդ միավորները վատտին:
Հիմնական միավորը՝ Վատտ
1 մՎտ = 0.001 Վտ
1 կՎտ = 1000 Վտ
1 ՄՎտ = 1 000 000 Վտ
5. Ո՞րն է հոսանքի աշխատանքի ոչ համակարգային միավորը: Գրեք այդ միավորի և ջոուլի կապն արտահայտող հավասարությունը:
Ոչ համակարգային միավորը՝ կիլովատտ-ժամ
6. Վերցրեք ձեր բնակարանի լուսավորման էլեկտրական ջահի լամպերից որևէ մեկը և տետրում գրի առեք լամպի բալոնի վրա նշված տվյալները: Դրանցով հաշվեք լամպի շիկացման թելիկի դիմադրությունը: Որքան էներգիա է ծախսում լամպը 1 ամսում (30 օրում), եթե այն օրական միացված է եղել 3 ժամ: Որքան է պակասել ձեր ընտանիքի բյուջեն 1 ամսում է լամպի աշխատանքի հետևանքով (1 կՎտժամ էլեկտրաէներգիայի սակագինը փնտրեք համացանցում):

 §21 Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Ի՞նչ բանաձևով են հաշվում հոսանքակիր հաղորդիչում անջատվող ջերմաքա
նակը:
Բանաձև՝ Q=I²*R*t
2. Ձևակերպե՛ք Ջոուլ-Լենցի օրենքը։
Հոսանքակիր հաղորդչում անջատվող ջերմաքանակը համեմատական է հոսանքի ուժի քառակուսուն, հաղորդչի դիմադրությանը և հոսանքի անցման ժամանակին։
3. Բացատրեք, թե ինչու է տաքանում հաղորդիչը, երբ նրա միջով հոսանք է անցնում:
Մետաղում կան ազատ էլեկտրոններ։ Երբ հոսանք է անցնում՝ էլեկտրոնները սկսում են շարժվել։ Շարժվելիս նրանք բախվում են մետաղի ատոմներին, բախումների ժամանակ էլեկտրոնների շարժման էներգիան փոխակերպվում է ներքին էներգիայի։
4. Ինչպիսի՞ն է շիկացման լամպի կառուցվածքը:
5. Ի՞նչ է Էլեկտրական շղթայի կարճ միացումը: Ի՞նչ անցանկալի երևույթների կարող է հանգեցնել այն:
Կարճ միացում է կոչվում այն դեպքը, երբ շղթայի դիմադրությունը հանկարծ շատ փոքր է դառնում և հոսանքի ուժը կտրուկ մեծանում է։
6. Ի՞նչ նպատակով են օգտագործում էլեկտրական ապահովիչը:
Ապահովիչը պաշտպանում է շղթան չափազանց մեծ հոսանքից։ Երբ հոսանքը մեծանում է, ապահովիչի բարակ մետաղալարը հալվում է և կտրում շղթան, որպեսզի հոսանքը դադարի։
7. Ըստ փաստաթղթերի՝ որոշեք ձեր տանն օգտագործվող էլեկտրական թեյնիկի հզորությունը: Թեյնիկի մեջ ջուր լցրեք: Չափեք ջրի սկզբնական ջերմաստի-ճանը։ Միացրեք էլեկտրական թեյնիկը՝ ջուրը հասցնելով մինչև եռման ջեր-մաստիճանի և գրանցեք տաքացման ժամանակը։ Հաշվեք ջրի տաքացման համար անհրաժեշտ ջերմաքանակը, և այն ջերմաքանակը, որն անջատվում է թեյնիկի ջեռուցող սարքում՝ շնորհիվ հոսանքի ջերմային ազդեցության: Համեմատեք այդ երկու ջերմաքանակները:

1) Արտահայտությունն արտահայտե´ք a₁-ով ու d-ով.
ա) a₅ + a₁₀
(a1+4d)+(a1+9d)=2a1+13d
բ) a₃ + 2a₇
(a1+2d)+(2a1+12d)=3a1+14d
գ) a₇ + a₈ — 2a₆
(a1+6d)+(a1+7d)-2(a1+5d)=2a1+13d-2a1+10d=3d
դ) a₁₅ + a₁₇ — 2a₁₆
(a1+14d)+(a1+16d)-2(a1+15d)=2a1+30d-2a1+30d=0

2) {a_n} թվաբանական պրոգրեսիայում գտեք
ա) a₂ և d-ն, եթե a₁ = 5, a₃ = 13 ;
a3=a1+2d
13=5+8
2d=8, d=4
a2=a1+d=5+4=9
բ) a₁ և d-ն, եթե a₂ = 3 , a₁₀ = 19 ;
a10=a1+9d
a10-a2=19-3=16
8d=16, d=2
a1=3-2=1
գ) a₂ և d-ն, եթե a₁₂ = — 2 , a₃ = 7 ;
a12=a3+9d
-2=7-9
9d=-9, d=-1
a1=9, a2=9-1=8
դ) a₁₀₁ և d-ն, եթե a₁₂ = 20,5 ; a₇ = 10, 5 :

3) Տրված է {a_n} թվաբանական պրոգրեսիան։ Հաշվեք․
ա) S₂₀ — ը, եթե a₁ = 1 , a₂₀ = 20 ;
S20=20*(1+20)/2=210
բ) S₁₃, եթե a₁ = 17, a₁₃ = 13 ;
S13=13*(17+13)/2=195
գ) S₃₀, եթե a₁ = — 10 a₃₀ = 20 ;
S30=20*(-10+20)/2=100
դ) S₁₇, եթե a₁ = 11, a₁₇ = 19 :
S17=19*(11+19)/2=285

Առաջադրանքներ․
1) Շրջանագծին արտագծած հավասարասրուն սեղանի բարձրությունը 4 սմ է, իսկ մակերեսը՝ 60 սմ²: Գտեք սեղանի սրունքը:
60=(a+b)/2*4
a+b=60*2/4=30
a+b=c+c
2c=30, c=15
2) Շրջանագծին արտագծած հավասարասրուն սեղանի սրունքը 12 դմ է, իսկ ներգծած շրջանագծի շառավիղը՝ 5 դմ: Գտեք սեղանի մակերեսը։
a+b=c+c
12*2=24
p=(24+24)/2=24
S=24*5=120
3) Շրջանագծին արտագծած ուղղանկյուն սեղանի կողմնային կողմերը 12 սմ և 16 սմ են: Գտե՛ք սեղանի մակերեսը:
h=12
S=(12+16)/2*12=168
4) Ուռուցիկ քառանկյան 12 դմ և 18 դմ երկարությամբ անկյունագծերի կազմած անկյունը 45° է: Գտե՛ք քառանկյան մակերեսը:
S=1/2*12*18*√2/2=216√2
5) Զուգահեռագծի 7 սմ և 16 սմ երկարությամբ անկյունագծերի կազմած անկյունը 30° է: Գտե՛ք զուգահեռագծի մակերեսը:
S=1/2*7*16*1/2=28
6) Գտեք սեղանի 6 սմ և 10 սմ երկարությամբ անկյունագծերի կազմած անկյունը, եթե դրա մակերեսը 15√3 սմ է:
1/2*6*10*x=15√3
15√3=30x
x=15√3/30=√3/2
sin60=√3/2
7) Ուղղանկյան մակերեսը 36 դմ է, անկյունագիծը՝ 12 դմ: Գտեք անկյունագծերի կազմած անկյունը:
1/2*12*12*x=36
36=72x
x=0.5
sin30=1/2
8) Ուղղանկյան կողմերը 6 սմ և 8 սմ են: Գտե՛ք անկյունագծերի կազմած անկյան սինուսը:

Համադրելով պատմական փաստերն ու գեղարվեստական հատվածները՝ ներկայացրո՛ւ Տիգրան Երվանդյանին՝ որպես պետական և քաղաքական գործչի՝ համապատասխան հատվածներով հիմնավորելով պատասխանդ։

Տիգրան Երվանդյանին համարում էին ամենահզոր և ամենախոհեմ թագավորը։ Համադրելով Մ․ Խորենացու «Տիգրան և Աժդահակ» վեպը պատմական իրադարձությունների հետ՝ ես կփորձեմ ներկայացնել Տիրգան Երվանդյանին՝ որպես պետական և քաղաքական գործչի։ Թե՝ պատմական, թե՝ գեղարվեստական հատվածներում, Տիգրան Երվանդյանը ներկայացված էր որպես հրաշալի թագավոր, ով օրինակ էր ծառայել շատերի համար։

Թագաժառանգ Տիրգան Երվանդյանը, Կյուրոս Մեծի հետ դաշնակցելով՝ ապստամբություն է կազմակերպում Մարաստանի վրա՝ ապացուցելով իր խիզախությունը։ Երվանդ I-ի ժամանակ Հայաստանը կախվածություն ուներ Մարաստանից, իսկ Տիրգանը այդ կախվածությունը վերացրեց՝ Հայաստանը դարձնելով ավելի հզոր և անկախ պետություն։ Տիգրան Երվանդյանի իշխանությունը բուն Հայաստանից բացի տարածվում էր նաև Կապադովկիայի, Վրաստանի և Աղվանքի վրա, և Հայաստան մինչև Ք․ ա․ 522թ․ արտոնություններ ուներ Կյուրոս Մեծի տերության մեջ։ Հույն պատմիչ Քսենոփոնը տեղեկացնում է, որ Տիգրանն աչքի էր ընկնում իր իմաստնությամբ ու տաղանդով, նա նույնիսկ աշակերտել էր մի փիլիսոփայի: Մ․ Խորենացու խոսքերով էլ Տիգրանն ամենաքաջ, ամենախոհեմ և ամենահզոր թագավորն էր։ Բոլորն իրեն նախանձում էին, իսկ հաջորդ թագաժառանգների համար Տիրգանն օրինակ էր ծառայել։

Ըստ հայկական ավանդության՝ հենց Հայոց արքա Տիգրանն էլ վճռական պայքարում սպանեց Աժդահակին:Աժդահակին այնքան էր մտահոգում Տիգրամի դաշնակցությունը Մարաստանի թշնամի՝ Պարսից Կյուրոս թագավորի հետ, որ նա նույնիսկ սկսեց սարսափելի երազներ տեսնել։ Նա անհանգիստ մտածում էր, թե ինչպես կարելի է վերջ դնել Կյուրոս Մեծի և Տիգրանի դաշնակցությանը։ Երազն իր խորհրդականներին պատմելուց հետո Աժդահակն իրենցից օգնություն խնդրեց։ Նա վստահ էր, որ Տիգրանը կտապալի Մարաստանը։ Պատվիրակների միջոցով Աժդահակը Տիգրանին նամակ է ուղարկում՝ ցանկանալով կնության առնել Տիգրանի քրոջը՝ Տիգրանուհուն։  
Համաձայնվելով՝ Տիգրանը շատ մեծ սխալ է կատարում։ Աժդահակը քրոջը եղբոր դեմ է տրամադրում, սակայն միևնույն է՝ Տիգրանուհին եղբորն ամեն ինչի մասին տեղեկացնում էր։ Աժդահակը, դրա մասին իմանալով, որոշում է Տիգրանին հանդիպման կանչել։ Սակայն Տրգրանն Աժդահակի պես միամիտ չէր։ Նա գիտակցում էր, որ Աժդահակը վատ մտադրություններ ունի։ Նախօրոք զորք հավաքելով՝ Տիգրանը համաձայնվում է հանդիպմանը։ Տիգրանի կասկածները ճիշտ էին․ նա կանխատեսել էր ճակատամարտը։ Ճիշտ որդեգրված մարտավարության շնորհիվ Տիգրանին հաջողվում է տապալել Մարաստանը և Աժդահակին ու ազատել քրոջն ու իի երկիրը։

Ըստ իս՝ Տիգրան Երվանդյանը շատ հմուտ և իմաստուն պետական գործիչ էր։ Լինելով նպատակասլաց և խոհեմ անձնավորություն՝ նա կարողանում է ազատել հայկական թագավորությունը դավաճան դաշնակցից՝ վերահաստատելով իր անկախությունը և որևէ մեկ այլ երկրի ղեկավարի չհնազանդվելու փաստը։ Որպես պետական գործիչ Տիգրանը միանգամայն համապատասխանում է Մովսես Խորենացու և օտարազգի պատմիչների վկայություններին և նկարագրություններին։ Իմ կարծիքով՝ Տիգրանն այնպիսի թագավոր էր, ով պատրաստ էր ամեն ինչին՝ հանուն իր պետության սահմաններն անսասան և ապահով պահելու։ Նրա բոլոր ջանքերն ուղղված էին երկրի անկախությունը պահպանելուն, բարօրությանը և զարգացմանը։